Đọc ngay: Cách nhận diện và tránh các bẫy của các vụ lừa đảo Ponzi

Nếu bạn đã từng đầu tư trong thế giới tài chính, chắc hẳn đã nghe qua thuật ngữ “bẫy Ponzi”. Phương pháp lừa đảo tài chính kinh điển này đã tồn tại hơn một thế kỷ kể từ khi ra đời, nhưng vẫn liên tục đổi vỏ bọc, với các danh nghĩa mới để liên tục săn lùng những nhà đầu tư khao khát làm giàu nhanh chóng. Tại sao bẫy Ponzi lại dai dẳng như vậy? Bởi vì nó nắm bắt được điểm yếu khó cưỡng nhất trong bản chất con người — lòng tham.

Bẫy Ponzi bắt nguồn từ đâu?

Để hiểu vì sao loại hình lừa đảo này tồn tại lâu dài, chúng ta cần quay trở lại nguồn gốc của nó.

Năm 1903, một người Ý tên là Charles Ponzi nhập cư trái phép vào Mỹ. Ông từng làm thợ sơn, giúp việc và các công việc chân tay khác, từng bị kết án giả mạo ở Canada, và cũng từng ngồi tù ở Mỹ vì buôn người. Chính trong những trải nghiệm đó, Ponzi phát hiện ra một lĩnh vực kinh doanh siêu lợi nhuận — lừa đảo tài chính.

Năm 1919, Chiến tranh thế giới thứ nhất vừa kết thúc, kinh tế toàn cầu rối ren. Ponzi đã nhìn thấy cơ hội này, tuyên bố mình nắm trong tay một ý tưởng kinh doanh tuyệt vời: mua trái phiếu bưu chính châu Âu rồi bán lại cho Mỹ, dễ dàng kiếm lời chênh lệch. Ông thiết kế một kế hoạch đầu tư có vẻ chuyên nghiệp, hứa hẹn nhà đầu tư sẽ nhận được lợi nhuận 50% trong vòng 45 ngày.

Lời hứa này đối với người nghèo ở Boston thời đó chẳng khác gì chuyện cổ tích. Chỉ trong hơn một năm, khoảng 40.000 người dân đã bị thu hút tham gia, mỗi người bỏ ra vài trăm đô la, phần lớn trong số họ không hề biết gì về tài chính. Khi những nhà đầu tư đầu tiên thực sự nhận được “lợi nhuận cao”, các nhà đầu tư sau ùn ùn đổ vào. Nhưng tất cả những khoản lợi nhuận này thực chất đều đến từ tiền của những người tham gia sau — đó chính là cốt lõi của bẫy Ponzi: dùng tiền của nhà đầu tư mới để trả lợi nhuận cho nhà đầu tư cũ, cho đến khi nguồn vốn cạn kiệt, toàn bộ hệ thống sụp đổ trong chớp mắt.

Tháng 8 năm 1920, vụ lừa đảo của Ponzi bị phát hiện, ông bị tuyên án 5 năm tù. Nhưng thuật ngữ “bẫy Ponzi” vẫn được giữ nguyên, trở thành thuật ngữ tiêu chuẩn trong lĩnh vực lừa đảo tài chính, dùng đến ngày nay.

Sự tiến hóa của bẫy Ponzi hiện đại

Từ thời Ponzi đến nay, loại hình lừa đảo này chưa từng biến mất hoàn toàn, chỉ là liên tục đổi mặt.

Vụ án Madoff: lừa đảo kéo dài 20 năm

Nếu Ponzi là ông tổ của các bẫy Ponzi, thì Bernard Madoff chính là bậc thầy đã đưa trò chơi này lên đỉnh cao “tối đa”. Bernard Madoff từng là một nhà môi giới tài chính nổi tiếng của Mỹ, cựu chủ tịch Nasdaq. Ông lợi dụng danh tiếng và vị thế của mình trên phố Wall để tiếp cận các câu lạc bộ Do Thái cao cấp, hứa hẹn với người quen, bạn bè, đối tác kinh doanh một kế hoạch đầu tư “ăn chắc mặc bền”.

Chiêu thức của ông rất đơn giản: mỗi năm cam kết lợi nhuận ổn định 10%, và “dù thị trường tăng hay giảm vẫn có lợi”. Lời hứa này cực kỳ hấp dẫn đối với bất kỳ nhà đầu tư nào. Trong vòng 20 năm hoạt động, Madoff đã huy động được 17,5 tỷ USD đầu tư, và có hơn 4.800 nạn nhân.

Đến cuộc khủng hoảng tài chính 2008, khi nhiều nhà đầu tư vội vàng rút tiền, vụ lừa đảo kéo dài hai thế kỷ này mới sụp đổ một cách kịch tính. Điều tra sau đó cho thấy, các “tài khoản lợi nhuận” mà nhà đầu tư thấy thực chất chỉ là giả mạo, tất cả các “lợi nhuận” đều lấy từ tiền của nhà đầu tư mới. Cuối cùng, Madoff bị tuyên án 150 năm tù, tổng số tiền lừa đảo ước tính lên tới 64,8 tỷ USD, trở thành vụ lừa đảo tài chính lớn nhất trong lịch sử Mỹ.

PlusToken: bẫy Ponzi thời blockchain

Nếu nói Madoff dựa vào lòng tin và danh tiếng, thì PlusToken lại tận dụng xu hướng “chuỗi khối” đang hot hiện nay.

Đây là một ứng dụng ra mắt dưới dạng ví tiền điện tử, phổ biến ở Trung Quốc, Đông Nam Á. PlusToken hứa hẹn người dùng có thể nhận lợi nhuận 6%-18% mỗi tháng, tuyên bố các khoản lợi nhuận này đến từ “giao dịch chênh lệch tiền mã hóa”. Đối với những nhà đầu tư thiếu hiểu biết về công nghệ blockchain, nghe qua cứ như mở ra một cánh cửa mới dẫn đến giàu có.

Trong hơn một năm hoạt động, PlusToken đã huy động thành công khoảng 2 tỷ USD tiền mã hóa. Tháng 6 năm 2019, vụ lừa đảo đột nhiên sụp đổ — người dùng không thể rút tiền, dịch vụ khách hàng dừng hoạt động, mọi thứ tan biến. Theo báo cáo của công ty phân tích blockchain Chainalysis, đã có 185 triệu USD bị nhóm lừa đảo rút ra. Vụ việc này được gọi là “bẫy Ponzi lớn thứ ba trong lịch sử”, phản ánh một phần của cuộc khủng hoảng niềm tin vào lĩnh vực blockchain.

Tại sao bẫy Ponzi luôn thành công?

Dù là Ponzi, Madoff hay PlusToken, thành công của họ đều dựa trên một số tâm lý chung:

Trước tiên, họ nhắm vào những người thiếu kiến thức tài chính. Thiếu kỹ năng tài chính khiến khả năng phán đoán giảm sút, khiến nhà đầu tư không thể nhận ra những lỗ hổng rõ ràng.

Thứ hai, họ tạo ra ảo tưởng “lợi thế người đi trước”. Khi những nhà đầu tư đầu tiên thực sự nhận được lợi nhuận giả, “câu chuyện thành công” này sẽ lan truyền như cháy rừng, kích thích nhiều người tham gia hơn.

Cuối cùng, họ xây dựng hình tượng cá nhân rất cẩn thận. Dù là Ponzi tự xưng có bí quyết kinh doanh, Madoff tự nhận là thiên tài phố Wall, hay PlusToken quảng bá sở hữu công nghệ tiên tiến, những kẻ lừa đảo này đều đang tạo dựng hình mẫu “người đặc biệt” khác thường.

10 nguyên tắc tự bảo vệ: làm thế nào để tránh bẫy Ponzi

Sau khi đã hiểu rõ các chiêu trò của bẫy Ponzi, bạn, với tư cách nhà đầu tư, nên làm gì để tự bảo vệ chính mình?

1. Luôn hoài nghi với “lợi nhuận cao, rủi ro thấp”

Ghi nhớ nguyên tắc bất di bất dịch: lợi nhuận đầu tư tỷ lệ thuận với rủi ro. Nếu ai đó hứa hẹn lợi nhuận 30% mỗi tháng, 1% mỗi ngày mà không đề cập đến rủi ro, đó là tín hiệu cảnh báo đỏ. Trên đời này không có khoản đầu tư nào đảm bảo lợi nhuận không biến động, ngay cả các sản phẩm cố định an toàn nhất cũng không thể duy trì lợi nhuận đều đặn.

2. Nhận diện các lời hứa “không rủi ro” mang tính lừa đảo

Trong vụ Madoff, điều phi lý nhất là ông ta hứa hẹn “đầu tư chắc chắn, không bao giờ lỗ”. Nhưng bất kỳ tài sản nào trong thị trường đều không thể tránh khỏi dao động kinh tế. Ai đưa ra lời hứa kiểu này đều đang thực hiện hành vi lừa đảo có tổ chức.

3. Yêu cầu dự án giải thích rõ chiến lược đầu tư

Các tổ chức hợp pháp sẽ rõ ràng trình bày chiến lược đầu tư của họ. Nếu dự án cố tình thiết kế chiến lược phức tạp, khó hiểu, và lấy lý do “bí mật thương mại” để từ chối giải thích, rất có thể đang che giấu một dự án rỗng.

4. Chủ động hỏi rõ thông tin về hoạt động kinh doanh

Khi bạn hỏi về chi tiết dự án, công ty hợp pháp sẽ cung cấp câu trả lời rõ ràng, cụ thể. Nếu dự án liên tục viện lý do để tránh trả lời, hoặc tỏ thái độ “không nên hỏi”, cần cảnh giác.

5. Kiểm tra tính hợp pháp của dự án qua hệ thống đăng ký doanh nghiệp

Trong thời đại internet, việc xác minh một công ty có tồn tại thực sự rất dễ dàng. Tra cứu thông tin đăng ký doanh nghiệp, vốn đăng ký trên các trang web chính thống để phát hiện các “công ty ma”. Nếu dự án hứa hẹn lợi nhuận cao mà không có đăng ký kinh doanh chính thức, câu trả lời đã rõ ràng.

6. Chú ý đến tính tiện lợi và linh hoạt trong rút tiền

Một đặc điểm điển hình của bẫy Ponzi là thiết lập các rào cản rút tiền. Có thể là tăng phí rút, thay đổi quy định rút tiền tùy tiện, hoặc yêu cầu chờ đợi lâu. Bất kỳ cơ chế nào cản trở bạn rút tiền nhanh đều đáng ngờ.

7. Cảnh giác mô hình “kim tự tháp” kéo người

Nếu bạn tham gia một dự án mà lợi nhuận chính đến từ việc tuyển người mới, chứ không phải từ hoạt động đầu tư thực sự, đó chính là lừa đảo đa cấp. Dự án thường cử “người nhiệt tình” dụ dỗ bạn tham gia, gợi ý rằng giới thiệu nhiều người sẽ kiếm nhiều tiền hơn. Khi phát hiện mô hình này, hãy rút lui ngay lập tức.

8. Tìm hiểu lý lịch người sáng lập dự án

Trước khi đầu tư, hãy làm kỹ. Tìm hiểu quá trình, uy tín trong ngành, có bị kiện cáo gì không của người sáng lập. Các kẻ lừa Ponzi thường tạo dựng hình tượng “thiên tài” hoặc “anh hùng”, nhưng việc điều tra kỹ sẽ bóc trần lớp vỏ giả đó.

9. Lắng nghe ý kiến chuyên gia

Nếu bạn không chắc chắn về một cơ hội đầu tư, đừng ngần ngại, hãy tìm đến các cố vấn chuyên nghiệp. Chi phí tư vấn có thể rẻ hơn nhiều so với việc mất sạch vốn.

10. Luôn ghi nhớ “tham lam là kẻ thù lớn nhất”

Cuối cùng, và cũng quan trọng nhất: giữ tỉnh táo. Những kẻ lừa đảo thành công là nhờ đã kích thích lòng tham của bạn. Mỗi khi thấy một lời hứa lợi nhuận vượt quá khả năng thực tế, hãy tự hỏi: Trên đời này có chuyện tốt như vậy thật sao?