Giải thích toàn diện về ngắt mạch thị trường Mỹ: Từ nguyên lý cơ chế đến đối phó đầu tư

熔断 là gì? Hiểu rõ qua một phép ẩn dụ

Khi đề cập đến熔断 thị trường chứng khoán Mỹ, nhiều nhà đầu tư sẽ cảm thấy xa lạ. Thực ra, khái niệm này rất sinh động — giống như khi hệ thống điện trong nhà quá tải sẽ tự động nhảy aptomat, thị trường chứng khoán cũng có những “thiết bị bảo vệ an toàn” tương tự.

Thuật ngữ tiếng Anh gọi là “Circuit breaker”, khi thị trường xuất hiện biến động cực đoan, sở giao dịch sẽ chủ động tạm dừng giao dịch, tạo cơ hội cho tất cả các bên tham gia bình tĩnh lại. Hãy tưởng tượng bạn đang xem một bộ phim kinh dị căng thẳng, tim đập nhanh, đột nhiên có người nhấn nút tạm dừng, cho bạn nghỉ 15 phút để lấy lại bình tĩnh rồi tiếp tục xem. Logic của熔断 thị trường Mỹ chính là như vậy — trong những thời điểm tâm lý thị trường điên cuồng, buộc phải tạm dừng giao dịch để tránh sự sụp đổ hoàn toàn của lý trí.

熔断 được kích hoạt như thế nào? Ba cấp độ nâng cấp từng bước

Hệ thống熔断 của thị trường chứng khoán Mỹ được chia thành ba cấp độ, mỗi cấp độ tương ứng với mức giảm khác nhau và các biện pháp xử lý khác nhau.

Cấp 1熔断 được kích hoạt khi chỉ số S&P 500 giảm 7%. Khi ngưỡng này bị chạm tới, sở giao dịch sẽ tạm dừng toàn bộ thị trường trong 15 phút, nhưng có một quy tắc đặc biệt: nếu mức giảm xảy ra sau 3:25 chiều, giao dịch sẽ không bị tạm dừng. Quy định này nhằm dành ra một khoảng thời gian cuối cùng trong ngày để xử lý các giao dịch còn lại.

Cấp 2熔断 được kích hoạt khi giảm 13%. Cũng sẽ tạm dừng giao dịch 15 phút, và quy tắc tương tự — sau 3:25 chiều thì không tạm dừng nữa.

Cấp 3熔断 là biện pháp nghiêm khắc nhất, khi chỉ số S&P 500 giảm 20%, sẽ kích hoạt. Lúc này, giao dịch sẽ dừng hẳn cho đến hết phiên, nghĩa là toàn bộ thời gian còn lại trong ngày sẽ bị khóa.

Điều thú vị là, cấp 1 và cấp 2熔断 chỉ có thể xảy ra một lần trong cùng một ngày giao dịch. Ví dụ, chỉ số giảm 7% kích hoạt熔断 cấp 1, sau đó giảm thêm 1%, sẽ không kích hoạt cấp 1 nữa, trừ khi tiếp tục giảm tới 13% mới kích hoạt熔断 cấp 2. Thiết kế “tiến trình” này nhằm tránh tình trạng熔断 liên tiếp gây rối loạn.

Tại sao lại cần thiết lập熔断? Lịch sử đã cho chúng ta câu trả lời

Cơ chế熔断 ra đời sau một cuộc khủng hoảng lớn năm 1987. Ngày 19 tháng 10 năm đó, được gọi là “Thứ Hai Đen”, chỉ số Dow Jones giảm 22,61 trong một ngày giao dịch, khiến các thị trường toàn cầu sụp đổ. Lúc đó chưa có cơ chế熔断, sự sụp đổ theo kiểu rơi tự do đã phá hủy vô số tài sản của nhà đầu tư.

Sau thảm họa này, các cơ quan quản lý nhận thức rõ rằng cần phải xây dựng một cơ chế để ngăn chặn tâm lý thị trường mất kiểm soát. Lý do chính rất rõ ràng: khi thị trường biến động lớn, quyết định của nhà đầu tư thường dựa trên nỗi sợ hãi nhiều hơn là lý trí. Nhấn nút tạm dừng để mọi người thở đã là biện pháp cần thiết để ngăn chặn thị trường rơi vào tình trạng hỗn loạn.

熔断 còn giúp ngăn chặn hiện tượng “bán tháo đột ngột” (flash crash). Ngày 6 tháng 5 năm 2010 đã xảy ra tình huống cực đoan như vậy — một nhà giao dịch Anh dùng giao dịch tần suất cao để tạo ra lượng lớn lệnh bán khống trong thời gian ngắn, gây mất cân bằng nghiêm trọng, chỉ trong 5 phút, chỉ số Dow Jones giảm 1.000 điểm. Có cơ chế熔断, các đợt sụp đổ nhanh như vậy mới có thể được kiểm soát.

Các ví dụ thực tế về熔断 của thị trường Mỹ: năm 1997 và 2020

Kể từ khi hệ thống熔断 được thiết lập năm 1987, các trường hợp kích hoạt熔断 chính thức không thường xuyên xảy ra. Năm 1997, trong cuộc khủng hoảng tài chính châu Á, chỉ số Dow Jones giảm 7,18%, kích hoạt熔断 cấp 1, và giao dịch bị tạm dừng 15 phút.

Nhưng gần đây, một sự kiện熔断 tập trung đã để lại ấn tượng sâu sắc trong nhiều nhà đầu tư — đó chính là chuỗi 4 lần熔断 trong năm 2020.

Đầu năm 2020, dịch COVID-19 bùng phát đột ngột, toàn cầu chìm trong hoảng loạn vì virus chưa rõ nguồn gốc. Các số ca nhiễm mỗi ngày đều lập kỷ lục mới, các quốc gia áp dụng các biện pháp cách ly xã hội, hoạt động kinh tế đình trệ. Đến đầu tháng 3, thị trường dầu mỏ gặp biến cố — các cuộc đàm phán giữa Saudi Arabia và Nga đổ vỡ, Saudi Arabia bắt đầu tăng sản lượng dầu, khiến giá dầu quốc tế lao dốc. Cú sốc kép này đã gây ra phản ứng dây chuyền trên thị trường chứng khoán.

Ngày 9 tháng 3, chỉ số S&P 500 giảm 7%, kích hoạt熔断 cấp 1; ngày 12 tháng 3 lại kích hoạt; ngày 16 tháng 3 lại một lần nữa; ngày 18 tháng 3 là lần thứ tư. Trong vòng chưa đầy hai tuần, nhà đầu tư đã trải qua 4 lần tạm dừng giao dịch. Thời điểm đó, chỉ số Nasdaq đã giảm 26% so với đỉnh tháng 2, S&P 500 giảm 30%, Dow Jones giảm 31%.

Có thống kê rằng, Buffett trong hơn 50 năm đầu tư chỉ gặp 5 lần熔断 thị trường Mỹ, nhưng nhiều nhà đầu tư bình thường đã trải qua 4 lần trong vòng một tháng. Con số này đủ để chứng minh mức độ dữ dội của đợt biến động năm 2020.

Hiệu ứng hai mặt của熔断: cứu thị trường hay làm tăng đà giảm?

Cơ chế熔断 về lý thuyết là để cứu thị trường, giúp giảm bớt tâm lý hoảng loạn, ngăn chặn thị trường hoàn toàn mất kiểm soát. Trong đợt giảm giá năm 2020, mỗi lần tạm dừng 15 phút đều tạo cơ hội để nhà đầu tư suy nghĩ lại, cũng mở ra cửa sổ cho chính phủ can thiệp chính sách. Bộ Tài chính Mỹ nhanh chóng đưa ra các gói kích thích, Cục Dự trữ Liên bang giảm lãi suất, những biện pháp này đều dựa trên nền tảng của việc tạm dừng熔断.

Tuy nhiên, mặt trái của đồng xu là熔断 đôi khi cũng làm gia tăng biến động. Khi nhà đầu tư thấy thị trường gần đến ngưỡng熔断, họ sẽ có tâm lý “bán trước khi熔断 xảy ra”, điều này lại thúc đẩy đà giảm mạnh hơn. Một số người còn hoảng loạn hơn vì không thể bán ra trong thời gian熔断, tâm lý này có thể làm tăng sự hoảng loạn chung của thị trường.

Vì vậy,熔断 là một con dao hai lưỡi — ban đầu nhằm ổn định thị trường, nhưng trong thực tế, hiệu quả của nó phụ thuộc vào tâm lý thị trường và sự phối hợp chính sách.

Hai cơ chế熔断: toàn thị trường vs từng cổ phiếu

Cần làm rõ một khái niệm dễ gây nhầm lẫn. Cơ chế熔断 của thị trường Mỹ gồm hai loại.

Một là 熔断 toàn thị trường, tức là theo mức giảm của chỉ số S&P 500 đã đề cập phía trên, dẫn đến tạm dừng toàn bộ hoạt động giao dịch.

Loại thứ hai là 熔断 từng cổ phiếu, hay còn gọi là cơ chế tạm dừng giao dịch theo biên độ (LULD). Cơ chế này dành cho từng cổ phiếu riêng lẻ, nếu giá cổ phiếu đó có biến động lớn bất thường (vượt quá giới hạn tăng giảm đã định), sở giao dịch sẽ hạn chế giao dịch trong 15 giây. Nếu sau 15 giây vẫn chưa phục hồi, sẽ tạm dừng giao dịch của cổ phiếu đó trong 5 phút. Đây là biện pháp phòng ngừa hiện tượng bán tháo đột ngột trên từng cổ phiếu.

Thị trường Mỹ còn có thể熔断 nữa không? Tình hình hiện tại ra sao

熔断 thường xảy ra trong hai tình huống: một là khi xuất hiện các sự kiện “chim sẻ đen” không lường trước được; hai là khi thị trường đạt đỉnh rồi đột ngột gặp cú sốc phản ứng ngược lại.

Hiện tại, rủi ro đối với kinh tế Mỹ vẫn còn — lãi suất của Cục Dự trữ Liên bang vẫn chưa dừng hẳn, lo ngại suy thoái vẫn còn đó. Nhưng mặt khác, đầu năm nay, đợt tăng trưởng mạnh của các cổ phiếu công nghệ do làn sóng trí tuệ nhân tạo (đặc biệt ChatGPT) đã mang lại sự hứng khởi mới cho thị trường. Đến giữa tháng 4, chỉ số Nasdaq tăng 16,15%, S&P 500 tăng 8,2%. Điều này cho thấy thị trường đã thoát khỏi tâm trạng bi quan của năm ngoái.

Về chính sách, chính phủ không đứng yên chờ đợi. Khi xảy ra biến cố ngân hàng tháng 3, Bộ Tài chính Mỹ đã nhanh chóng can thiệp để đảm bảo an toàn cho tiền gửi, Cục Dự trữ Liên bang cũng điều chỉnh nhịp độ chính sách. Phản ứng nhanh này đã giảm thiểu khả năng thị trường rơi vào tình trạng mất kiểm soát.

Tổng thể, khả năng xảy ra熔断 trong ngắn hạn là không lớn, trừ khi xuất hiện các sự kiện “chim sẻ đen” vượt ngoài dự đoán.

Nếu gặp熔断, nhà đầu tư nên làm gì?

Nếu không may gặp phải熔断 thị trường Mỹ lần nữa, trước tiên đừng hoảng loạn. Nguyên tắc quan trọng nhất lúc này là bảo vệ vốn và tính thanh khoản.

Các chiến lược cụ thể bao gồm: giữ đủ tiền mặt để tránh bị buộc bán tháo với giá thấp; cẩn thận chọn lựa các mục tiêu đầu tư, vì trong giai đoạn biến động, cơ hội tốt ít hơn, chờ đợi tín hiệu rõ ràng hơn; phân tán rủi ro, đa dạng hóa nguồn thu nhập; liên tục học hỏi và tích lũy kiến thức để chuẩn bị cho các cơ hội trong tương lai.

Trong bối cảnh môi trường vĩ mô khó khăn, sống sót và duy trì linh hoạt còn quan trọng hơn việc tấn công tích cực. Giữ vững vốn, chính là giữ vững cơ hội để làm lại trong tương lai.

Tóm lại

Cơ chế熔断 của thị trường chứng khoán Mỹ là “thiết bị bảo vệ tự động” của thị trường, khi chỉ số S&P 500 giảm 7%, 13% hoặc 20% trong một ngày, sẽ kích hoạt熔断 cấp 1, 2 hoặc 3 tương ứng. Mục đích của cơ chế này là để ngăn chặn sự mất kiểm soát do cảm xúc, lịch sử tiêu biểu nhất là Thứ Hai Đen 1987 và chuỗi 4 lần熔断 năm 2020.

Dù có tác dụng bảo vệ,熔断 cũng có thể làm tăng biến động trong một số trường hợp — điều này phản ánh tính phức tạp của thị trường. Đối mặt với熔断 thị trường Mỹ, nhà đầu tư nên giữ thái độ không hoảng loạn quá mức cũng không chủ quan, mà tập trung vào việc duy trì thanh khoản, thận trọng trong đầu tư và liên tục học hỏi để ứng phó với những bất định.