Từ Thứ Hai Đen Tối đến Cơn Bão năm 2020: Sự thật thị trường đằng sau cơ chế ngắt mạch của thị trường chứng khoán Mỹ

Khi thị trường chứng khoán trải qua những biến động cực đoan, các sàn giao dịch đột nhiên nhấn nút tạm dừng. Thiết bị phòng vệ thị trường bí ẩn này gọi là Cơ chế ngắt mạch của thị trường Mỹ (Circuit Breaker), sự xuất hiện của nó đã thay đổi cách quản lý rủi ro trong thị trường tài chính hiện đại. Để hiểu cách hoạt động của cơ chế này, chúng ta có thể bắt đầu từ ngày đen tối nhất trong lịch sử.

Thứ Hai Đen Tối: Cơ hội ra đời của cơ chế ngắt mạch

Ngày 19 tháng 10 năm 1987, Phố Wall trải qua một thảm họa. Chỉ trong một ngày, chỉ số trung bình công nghiệp Dow Jones giảm 508,32 điểm, tương đương mức giảm 22,61%. Ngày này được gọi là “Thứ Hai Đen Tối”, các thị trường chứng khoán toàn cầu trong vài giờ đồng hồ đều giảm theo, thị trường rơi vào khủng hoảng toàn diện.

Điều gì đã gây ra cơn bốc lửa này? Trở lại đầu năm, chỉ số Nasdaq từ 348 điểm đã tăng vọt lên 430 điểm, chỉ trong vòng ba tháng đã tăng 23,6%. Sau đó, cổ tức được phát, chỉ số điều chỉnh, giảm mạnh với khối lượng lớn, tín hiệu đỉnh của thị trường dần xuất hiện. Đến tháng 9 và tháng 10, nhiều ngày phát cổ tức hơn nữa, cộng thêm tâm lý hoảng loạn của nhà đầu tư lan rộng, chỉ số Dow Jones và Nasdaq đều trải qua những đợt giảm mạnh. Chính thảm họa này đã khiến các cơ quan quản lý nhận thức rõ cần có một cơ chế để ngăn chặn thị trường mất kiểm soát.

Cơ chế ngắt mạch của thị trường Mỹ: “Phanh khẩn cấp” của thị trường

Cơ chế ngắt mạch của thị trường Mỹ tiếng Anh gọi là “Circuit Breaker”, dịch sát nghĩa là “cầu dao ngắt mạch”. Tên gọi này rất hình tượng — giống như khi hệ thống điện trong nhà gặp sự cố, cầu dao tự động nhảy, cắt nguồn điện để bảo vệ an toàn; trong thị trường chứng khoán, cơ chế này cũng tự kích hoạt khi có biến động dữ dội, tạm dừng giao dịch để nhà đầu tư có thời gian bình tĩnh suy nghĩ.

Hãy tưởng tượng bạn đang xem một bộ phim kinh dị cực kỳ kích thích, tim đập nhanh sắp không chịu nổi, lúc đó có người giúp bạn nhấn nút tạm dừng, cho bạn nghỉ ngơi 15 phút để lấy lại bình tĩnh, đó chính là tác dụng của cơ chế ngắt mạch. Khi tâm lý nhà đầu tư phản ứng quá mức, thị trường xuất hiện biến động mất kiểm soát, việc tạm dừng giao dịch giúp mọi người có thời gian tiếp nhận thông tin mới, đánh giá lại tình hình.

Ba cấp độ phòng thủ: Điểm kích hoạt của chỉ số S&P 500

Trong khung giờ giao dịch bình thường từ 9:30 đến 16:00 theo giờ miền Đông Hoa Kỳ, cơ chế ngắt mạch của thị trường Mỹ dựa trên mức giảm của chỉ số S&P 500 so với giá đóng cửa của ngày giao dịch trước, thiết lập ba cấp độ kích hoạt:

Cấp 1 ngắt mạch: Giảm 7%

• Điều kiện kích hoạt: Chỉ số S&P 500 giảm 7% so với ngày trước đó
• Phạm vi ảnh hưởng: Tất cả cổ phiếu tạm dừng giao dịch 15 phút
• Trường hợp đặc biệt: Nếu xảy ra từ 15:25 đến 16:00, giao dịch sẽ tiếp tục

Cấp 2 ngắt mạch: Giảm 13%

• Điều kiện kích hoạt: Trong cùng ngày giao dịch, chỉ số giảm tiếp đến 13%
• Phạm vi ảnh hưởng: Tất cả cổ phiếu lại tạm dừng 15 phút
• Trường hợp đặc biệt: Nếu xảy ra từ 15:25 đến 16:00, giao dịch sẽ tiếp tục

Cấp 3 ngắt mạch: Giảm 20%

• Điều kiện kích hoạt: Chỉ số giảm đến 20%
• Phạm vi ảnh hưởng: Tất cả các giao dịch trong ngày sẽ dừng ngay lập tức đến hết phiên
• Không có ngoại lệ: Bất kể thời điểm nào, thị trường sẽ đóng cửa ngay

Lưu ý rằng, cấp 1 và cấp 2 chỉ có thể kích hoạt một lần trong cùng một ngày giao dịch. Ví dụ, nếu chỉ số S&P 500 giảm 7% kích hoạt ngắt mạch cấp 1, sau khi giao dịch phục hồi, nếu tiếp tục giảm 7% nữa, sẽ không kích hoạt lại cấp 1, trừ khi giảm tiếp đến mức 13% của cấp 2.

Tại sao lại có cơ chế ngắt mạch? Những lý do tâm lý thị trường

Mục đích chính của cơ chế ngắt mạch là ngăn chặn cảm xúc phi lý của nhà đầu tư gây ra chuỗi sụp đổ của thị trường. Khi thị trường giảm mạnh, tâm lý hoảng loạn lan rộng như dịch bệnh — một nhà đầu tư thấy giá giảm liền bán tháo, nhiều nhà đầu tư theo đuổi xu hướng bán tháo, cuối cùng tạo thành vòng xoáy tiêu cực. Việc tạm dừng giao dịch giúp thị trường có thời gian “làm dịu” cảm xúc.

Quan trọng hơn, cơ chế này còn giúp ngăn chặn hiện tượng “bán tháo đột ngột” (flash crash). Vào ngày 6 tháng 5 năm 2010, một nhà giao dịch người Anh đã sử dụng giao dịch tần suất cao để tạo ra lượng lớn lệnh bán khống trong thời gian ngắn, khiến chỉ số trung bình công nghiệp Dow Jones giảm 1.000 điểm chỉ trong 5 phút. Trong tình huống cực đoan này, cơ chế ngắt mạch giúp tạm dừng giao dịch, giúp thị trường lấy lại lý trí, tránh giá bị bóp méo hoàn toàn.

Thực tế kiểm chứng: 4 đợt “bão” ngắt mạch năm 2020

Kể từ khi ra đời, cơ chế ngắt mạch của thị trường Mỹ đã được kích hoạt tổng cộng 5 lần, trong đó 4 lần tập trung vào tháng 3 năm 2020. Đây là các sự kiện chưa từng có trong lịch sử.

Lịch trình các đợt ngắt mạch năm 2020

Warren Buffett từng nói rằng ông chỉ chứng kiến 5 lần ngắt mạch của thị trường Mỹ trong đời, còn chúng ta đã trải qua 4 lần chỉ trong vòng một tháng.

Bối cảnh sự kiện: Dịch COVID-19 bùng phát toàn cầu, số ca nhiễm mới liên tục lập kỷ lục. Đối mặt với sự kiện chưa từng có này, người ta rơi vào trạng thái lo lắng sâu sắc. Các quốc gia áp dụng cách ly xã hội, cấm tụ tập, hoạt động kinh tế tạm dừng, chuỗi cung ứng toàn cầu bị gián đoạn.

Phân tích nguyên nhân kích hoạt: Đầu tháng 3, các cuộc đàm phán dầu mỏ giữa Saudi Arabia và Nga thất bại, Saudi Arabia bắt đầu tăng sản lượng dầu, giá dầu quốc tế lao dốc, gây ra “lửa” cho thị trường chứng khoán. Kết hợp với ảnh hưởng của dịch bệnh, người dân hạn chế đi lại, hoạt động sản xuất chậm lại, doanh nghiệp giảm doanh thu, tỷ lệ thất nghiệp tăng vọt. Niềm tin của nhà đầu tư hoàn toàn sụp đổ, lo sợ suy thoái kinh tế sắp xảy ra, đua nhau tìm nơi trú ẩn, gây ra các đợt bán tháo và bán khống liên tiếp.

Đến ngày 18/3, chỉ số Nasdaq đã giảm 26% so với đỉnh tháng 2, S&P 500 giảm 30%, Dow Jones giảm 31%. Dù chính phủ Mỹ công bố các gói cứu trợ hàng nghìn tỷ USD và hỗ trợ tài chính doanh nghiệp, tâm lý hoảng loạn của thị trường vẫn chỉ là tạm thời giảm nhẹ.

Cơ chế ngắt mạch: “Con dao hai lưỡi” của thị trường

Là biện pháp phòng vệ, cơ chế ngắt mạch thực sự có thể giảm thiểu cảm xúc tiêu cực, tránh mất kiểm soát, bảo vệ lợi ích nhà đầu tư. Khi nhà đầu tư thấy nút dừng được kích hoạt, tâm lý hoảng loạn ban đầu sẽ dần dịu lại, có cơ hội đánh giá lại tình hình.

Nhưng theo một góc nhìn khác, cơ chế này cũng có thể phản tác dụng. Khi gần đến điểm kích hoạt ngắt mạch, một số nhà đầu tư vì lo sợ bị kích hoạt ngắt mạch trong thời gian ngắn sẽ không thể bán ra, nên họ vội vàng bán tháo hơn nữa, làm gia tăng biến động thị trường. Cảm giác “chạy trốn trước” này càng làm tăng thêm sự hoảng loạn, không làm dịu đi mà còn làm trầm trọng thêm tâm lý lo lắng của thị trường. Đó là lý do tại sao đôi khi cơ chế ngắt mạch lại có vẻ như đang thúc đẩy thị trường giảm sâu hơn.

Khác biệt giữa ngắt mạch cổ phiếu riêng lẻ và toàn thị trường

Ngoài cơ chế ngắt mạch toàn thị trường dựa trên chỉ số S&P 500, còn có cơ chế ngắt mạch cho từng cổ phiếu (Limit Up-Limit Down - LULD), nhằm ngăn chặn các cổ phiếu có biến động giá cực đoan. Sàn giao dịch thiết lập giới hạn biên độ tăng giảm cho từng cổ phiếu, nếu giá vượt quá giới hạn này, hệ thống sẽ vào trạng thái hạn chế giao dịch trong 15 giây. Nếu sau 15 giây vẫn chưa phục hồi, cổ phiếu đó sẽ bị tạm dừng giao dịch 5 phút.

Cơ chế ngắt mạch toàn thị trường bảo vệ toàn bộ thị trường, còn cơ chế ngắt mạch cổ phiếu bảo vệ trật tự giao dịch của từng công ty riêng lẻ.

Liệu cơ chế ngắt mạch có thể kích hoạt lần nữa?

Thông thường, cơ chế ngắt mạch của thị trường Mỹ sẽ được kích hoạt trong hai tình huống: một là xảy ra sự kiện đột ngột, khó dự đoán trước (như dịch bệnh, động đất, khủng bố), hai là thị trường đạt đỉnh rồi xảy ra các cú sốc ngoài dự kiến (như kỳ vọng kinh tế tốt nhưng đột ngột tăng lãi suất, dữ liệu doanh nghiệp thấp hơn dự kiến).

Xét về tình hình vĩ mô hiện tại, vẫn còn nhiều lo ngại về suy thoái kinh tế. Dù không thể dự đoán chính xác các sự kiện bất ngờ, nhưng rõ ràng, miễn là còn thị trường tài chính, các biến động cực đoan vẫn có thể xảy ra.

Các nhà đầu tư nên ứng phó thế nào?

Trong trường hợp thị trường Mỹ lại kích hoạt cơ chế ngắt mạch và xảy ra đợt giảm giá mạnh, nhà đầu tư cần giữ bình tĩnh, đừng để cảm xúc hoảng loạn ngăn cản quyết định hợp lý. Chiến lược tốt nhất là:

Giữ tiền mặt là vua. Trong thị trường biến động cực đoan, cơ hội đầu tư mới sẽ ít đi, vì các tài sản chất lượng cao thường đi kèm với độ không chắc chắn cao. Bảo vệ vốn và duy trì tính thanh khoản là ưu tiên hàng đầu.

Tiết kiệm chi tiêu, chuẩn bị cho đầu tư dài hạn. Cơ chế ngắt mạch thực chất là nhắc nhở thị trường và nhà đầu tư bình tĩnh suy nghĩ. Dùng thời gian tạm dừng này để xem xét lại chiến lược đầu tư, đảm bảo có khả năng duy trì đầu tư dài hạn chứ không bị cuốn theo đợt giảm mạnh nhất thời.

Tóm lại

Cơ chế ngắt mạch của thị trường Mỹ là một sáng kiến quan trọng của thị trường tài chính hiện đại. Ra đời từ bài học đắng cay của Thứ Hai Đen Tối năm 1987, nó qua ba cấp độ (7%, 13%, 20%) nhằm cung cấp các biện pháp phòng ngừa rủi ro.

Chỉ số S&P 500 là tín hiệu kích hoạt của cơ chế này, việc tạm dừng giao dịch nhằm tạo cơ hội cho nhà đầu tư tiếp nhận thông tin, đưa ra quyết định tỉnh táo. Dù không hoàn hảo và đôi khi có thể làm tăng tâm lý hoảng loạn, nhưng sự tồn tại của nó đã góp phần làm ổn định thị trường hơn.

Điều quan trọng nhất là nhà đầu tư cần hiểu rõ logic đằng sau cơ chế ngắt mạch — đó là bộ phanh khẩn cấp khi cảm xúc thị trường quá nóng chứ không phải là điềm báo tận thế. Đối mặt với lần kích hoạt tiếp theo, giữ bình tĩnh, bảo vệ vốn và chuẩn bị cho dài hạn mới là thái độ đúng đắn.