## Mỹ Cổ Phiếu Phá Kỹ Thật Là Gì? Rủi Ro Phòng Thủ Mà Nhà Đầu Tư Phải Hiểu

Nếu bạn đã quan tâm đến thị trường chứng khoán, chắc chắn đã nghe qua từ "phá kỹ". Vào tháng 3 năm 2020, thị trường Mỹ đã phá kỹ 4 lần, lập kỷ lục lịch sử. Nhiều nhà đầu tư trong thời gian đó đã mất bình tĩnh, không biết có nên tiếp tục giữ cổ phiếu hay không. Thực ra, hiểu rõ ý nghĩa thực sự của phá kỹ có thể giúp bạn giữ được lý trí khi thị trường biến động.

## Cơ Chế Phá Kỹ Hoạt Động Như Thế Nào

Cơ chế phá kỹ của thị trường Mỹ (Circuit Breaker) có logic rất thú vị. Hãy tưởng tượng: bạn đang xem một bộ phim kinh dị, cốt truyện cực kỳ kích thích, tim đập nhanh, đầu óc hơi rối, thì có người giúp bạn nhấn nút tạm dừng, cho bạn 15 phút để bình tĩnh lại, làm cho nhịp tim ổn định, suy nghĩ rõ ràng rồi tiếp tục xem. Cơ chế phá kỹ của thị trường Mỹ chính là nguyên lý này.

Về mặt hoạt động, khi chỉ số S&P 500 trong giờ giao dịch bình thường (giờ Đông Mỹ 9:30-16:00) giảm mạnh so với giá đóng cửa của ngày trước đó, giao dịch sẽ tự động tạm dừng. Quy tắc cụ thể chia thành ba cấp độ:

**Phá kỹ cấp 1**: Chỉ số giảm 7%, giao dịch tạm dừng 15 phút. Nhưng nếu điều này xảy ra sau 15:25 chiều thì sẽ không tạm dừng.

**Phá kỹ cấp 2**: Chỉ số giảm 13%, giao dịch cũng tạm dừng 15 phút. Tương tự, sau 15:25 thì không tạm dừng.

**Phá kỹ cấp 3**: Chỉ số giảm 20%, dừng tất cả giao dịch còn lại trong ngày. Đây là tình huống nghiêm trọng nhất.

Một chi tiết cần chú ý: Phá kỹ cấp 1 hoặc 2 chỉ có thể kích hoạt một lần trong cùng một ngày giao dịch. Ví dụ, chỉ số S&P 500 giảm 7% kích hoạt phá kỹ cấp 1, sau khi giao dịch trở lại mà giảm tiếp 7% nữa thì không kích hoạt nữa, trừ khi giảm 13% thì mới kích hoạt phá kỹ cấp 2.

## Tại Sao Phải Thiết Lập Cơ Chế Này

Cơ chế phá kỹ ra đời vào năm 1987, và là một biện pháp bắt buộc.

Ngày 19 tháng 10 năm 1987, thị trường Mỹ gặp phải "Thứ Hai Đen Tối". Ngày đó, chỉ số Dow Jones giảm 508,32 điểm, giảm 22,61%. Cuộc sụp đổ này mang tính toàn cầu, sự giảm mạnh của NYSE đã trực tiếp gây ra các đợt sụp đổ liên tiếp tại các thị trường khác trong vài giờ. Các cơ quan quản lý nhận thức rõ rằng cần có một "nút dừng khẩn cấp" trước khi thị trường mất kiểm soát.

Mục đích cốt lõi của cơ chế này là: **Ngăn chặn sự lan rộng của hoảng loạn trong tâm lý con người**.

Khi thị trường giảm mạnh, giá cổ phiếu thường không còn phản ánh giá trị thực nữa, mà bị chi phối bởi sự hoảng loạn tập thể. Lúc này, nếu tiếp tục giao dịch, lượng bán ra sẽ ngày càng nhiều, giảm giá sẽ càng lớn, tạo thành vòng xoáy tiêu cực. Việc tạm dừng giao dịch giúp thị trường và nhà đầu tư có không gian bình tĩnh lại — để não bộ "khởi động lại", cảm xúc dịu đi, đánh giá lại tình hình.

Ngoài ra, cơ chế phá kỹ còn giúp ngăn chặn hiện tượng "bốc hơi đột ngột" (flash crash). Vào ngày 6 tháng 5 năm 2010, đã xảy ra một vụ flash crash nổi tiếng, một nhà giao dịch Anh dùng giao dịch tần suất cao để tạo ra lượng lớn lệnh bán trong thời gian ngắn, khiến chỉ số Dow Jones giảm 1000 điểm trong 5 phút. Có cơ chế phá kỹ, các biến động bất thường này có thể được kiểm soát kịp thời.

## Lịch Sử Thật Sự Của Phá Kỹ Trên Thị Trường Mỹ

Từ năm 1987 đến nay, số lần phá kỹ thực sự của thị trường Mỹ không nhiều:

**Ngày 27 tháng 10 năm 1997**: Do bán tháo do khủng hoảng tài chính châu Á, chỉ số Dow Jones giảm 7.18%, kích hoạt phá kỹ cấp 1, thị trường tạm dừng 15 phút rồi trở lại giao dịch.

**Ngày 9, 12, 16, 18 tháng 3 năm 2020**: Đây là đợt phá kỹ gần nhất của chúng ta. Trong vòng chưa đầy hai tuần, xảy ra 4 lần phá kỹ cấp 1, điều này cực kỳ hiếm trong lịch sử thị trường Mỹ. Có câu nói: Buffett đã chứng kiến 5 lần phá kỹ trong đời, còn trong một năm chúng ta đã gặp 4 lần, vừa đáng sợ vừa tự hào.

## Phản Hồi Thực Tế Về Đợt Phá Kỹ Năm 2020

Đầu năm 2020, dịch COVID-19 bùng phát, số ca nhiễm mỗi ngày đều lập kỷ lục mới. Các quốc gia áp dụng cách ly xã hội, cấm tụ tập, chuỗi cung ứng toàn cầu rối loạn, hoạt động kinh tế giảm mạnh. Người dân tràn đầy hoảng loạn về một loại virus không rõ ràng.

Cùng lúc đó, đầu tháng 3, thị trường dầu mỏ cũng gặp vấn đề. Các cuộc đàm phán cắt giảm sản lượng giữa Saudi Arabia và Nga thất bại, Saudi Arabia bắt đầu tăng sản lượng dầu, giá dầu quốc tế lao dốc. Điều này trực tiếp châm ngòi cho đợt sụp đổ của thị trường chứng khoán.

Từ ngày 9 tháng 3, chỉ số S&P 500 bắt đầu chạm mức phá kỹ. Nhà đầu tư lo sợ suy thoái kinh tế, tranh nhau chạy trốn rủi ro. Một số doanh nghiệp bắt đầu sa thải hàng loạt, tỷ lệ thất nghiệp tăng vọt. Niềm tin vào thị trường tài chính giảm sút nhanh chóng.

Đến ngày 18 tháng 3, chỉ số S&P 500 giảm 7% lần thứ tư trong vòng hai tuần. Dù chính phủ Mỹ đã công bố các gói cứu trợ trị giá hàng nghìn tỷ USD, phản ứng của thị trường khá trầm lặng. Sau khi giảm 6% vào ngày thứ Ba, chỉ số lại giảm tiếp, kích hoạt phá kỹ cấp 1. Chỉ số Dow Jones giảm 2999 điểm, giảm 12.9%.

Tính đến ngày 18 tháng 3, ba chỉ số chính đều giảm mạnh: Nasdaq đã giảm 26% so với đỉnh tháng 2, S&P 500 giảm 30%, Dow Jones giảm 31%.

## Hai Mặt Của Cơ Chế Phá Kỹ

Cơ chế phá kỹ tưởng chừng là biện pháp bảo vệ, nhưng thực tế có hai mặt.

**Ảnh hưởng tích cực**: Khi thị trường xuất hiện hoảng loạn tập thể, việc tạm dừng giao dịch thực sự như một "thuốc an thần". Nó cho phép nhà đầu tư phản ứng chậm lại, làm dịu cảm xúc, giảm thiểu bán tháo phi lý.

**Ảnh hưởng tiêu cực**: Nhưng trong thực tế, có những nhà đầu tư khi thấy thị trường gần đến điểm phá kỹ thì lại đẩy nhanh bán ra, sợ bị khóa cứng không thể bán nữa. Hành động "giành giật thoát hiểm" này lại làm tăng biến động, gây ra hiệu ứng nghịch lý — muốn bảo vệ thị trường lại làm tăng hoảng loạn.

Vì vậy, cơ chế phá kỹ giống như bất kỳ thứ gì khác, là một con dao hai lưỡi. Mục đích ban đầu tốt, nhưng trong môi trường thị trường phức tạp, hiệu quả tùy theo tình huống.

## Phá Kỹ Toàn Thị Trường vs Phá Kỹ Cổ Phiếu Riêng

Ở đây cần phân biệt hai khái niệm. Thị trường Mỹ có hai loại phá kỹ:

**Phá kỹ toàn thị trường**: Áp dụng cho mức giảm của chỉ số S&P 500 trong ngày, theo quy tắc 7%, 13%, 20% như đã đề cập.

**Phá kỹ cổ phiếu** (tạm dừng giao dịch, LULD): Áp dụng cho biến động đột ngột của một cổ phiếu riêng lẻ. Sở giao dịch sẽ đặt giới hạn tăng giảm giá cho cổ phiếu đó, nếu vượt quá sẽ vào trạng thái hạn chế giao dịch 15 giây. Nếu sau 15 giây vẫn chưa phục hồi, cổ phiếu đó sẽ bị tạm dừng giao dịch 5 phút.

## Khi Nào Sẽ Có Lần Phá Kỹ Tiếp Theo

Không ai có thể dự đoán chính xác.

Nhưng dựa trên quy luật kích hoạt phá kỹ, thường là hai trường hợp: thứ nhất là các sự kiện bất ngờ lớn khó dự đoán (như dịch bệnh), thứ hai là khi thị trường đạt đỉnh cao rồi đột nhiên xuất hiện dữ liệu hoặc chính sách trái kỳ vọng.

Sự kiện "chim đen" (black swan) là không thể dự đoán. Nhưng hiện tại, dù Fed vẫn đang tăng lãi suất, các dự báo suy thoái vẫn tồn tại, nhưng từ đầu năm đến nay, đà phục hồi của thị trường Mỹ do các cổ phiếu công nghệ dẫn dắt rõ rệt. Tính đến gần đây, Nasdaq và S&P 500 đều có mức tăng đáng kể, các công cụ AI như ChatGPT đã thắp sáng niềm hy vọng tăng trưởng.

Về chính sách, chính phủ cũng đang phòng ngừa rủi ro. Tháng 3 năm 2023, trong khủng hoảng ngân hàng, Bộ Tài chính Mỹ đã nhanh chóng can thiệp, cam kết bảo vệ tiền gửi, Fed cũng giảm tốc độ tăng lãi suất. Điều này cho thấy các cơ quan quản lý rất coi trọng sự ổn định của thị trường.

## Nếu Thật Sự Gặp Phải Phá Kỹ, Bạn Nên Làm Gì

Thay vì dự đoán khi nào sẽ có phá kỹ, tốt hơn là chuẩn bị sẵn sàng.

**Bước 1: Giữ dự trữ tiền mặt**. Trong môi trường biến động lớn, có tiền mặt trong tay sẽ có quyền chủ động. Có thể mua đáy, thay vì bị ép cắt lỗ.

**Bước 2: Cẩn thận chọn thời điểm**. Thời điểm phá kỹ, khả năng chọn cổ phiếu tốt không cao, không cần gồng quá nhiều. Đảm bảo an toàn vốn luôn là ưu tiên hàng đầu, lợi nhuận thứ hai.

**Bước 3: Đa dạng hóa nguồn thu nhập**. Đừng phụ thuộc vào một kênh đầu tư duy nhất. Phân tán rủi ro, duy trì khả năng đầu tư liên tục.

**Bước 4: Xây dựng tâm lý**. Phá kỹ không phải là tận thế. Thị trường Mỹ từ năm 1987 đến nay đã trải qua vô số lần phá kỹ, cuối cùng vẫn phục hồi. Nhìn dài hạn, giữ lý trí và kiên nhẫn còn quan trọng hơn lợi nhuận ngắn hạn.

## Tóm Lược

Cơ chế phá kỹ của thị trường Mỹ là "phanh khẩn cấp" của thị trường, xuất hiện trong các sự kiện bất ngờ ít dự đoán hoặc khi thị trường quá nóng. Quy tắc hiện tại là: giảm 7% của S&P 500 tạm dừng 15 phút (cấp 1), giảm 13% lại tạm dừng 15 phút (cấp 2), giảm 20% thì dừng toàn bộ giao dịch trong ngày (cấp 3).

Mục tiêu của cơ chế này là ngăn chặn sự lan truyền của hoảng loạn tâm lý, nhưng hiệu quả thực tế tùy thuộc vào tình hình thị trường. Thay vì lo lắng về lần phá kỹ tiếp theo, hãy chuẩn bị tốt về tài chính, tâm lý và quản lý rủi ro.

Bản chất của đầu tư là tìm kiếm sự chắc chắn trong bất định. Trước các đợt phá kỹ của thị trường Mỹ, việc đảm bảo dòng tiền, thận trọng trong đầu tư, liên tục nâng cao năng lực bản thân luôn là chiến lược an toàn nhất.