Satoshi Nakamoto: người sáng lập chọn biến mất thay vì danh vọng

Khi ngày 31 tháng 10 năm 2008, một người vô danh đã xuất bản một tài liệu gồm chín trang có tên “Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System”, ít ai có thể dự đoán rằng sự kiện này sẽ mở đầu cho cuộc cách mạng tài chính toàn cầu. Tác giả, được biết đến với tên Satoshi Nakamoto, đã trình bày giải pháp cho vấn đề chi tiêu gấp đôi — điểm yếu chí tử của tất cả các nỗ lực tạo ra tiền kỹ thuật số trước đó. Nhưng điều còn hấp dẫn hơn chính là chính Nakamoto: danh tính thật của ông, động cơ và lý do tại sao ông chọn giữ bóng tối cho chính tác phẩm của mình.

Danh tính trong Whitepaper

Theo hồ sơ trên nền tảng P2P Foundation, Satoshi Nakamoto sinh ngày 5 tháng 4 năm 1975. Tuy nhiên, nghiên cứu về mật mã và ngôn ngữ cho thấy ngày này có thể mang tính biểu tượng nhiều hơn là thực tế. Ngày 5 tháng 4 là ngày Tổng thống Franklin D. Roosevelt ký sắc lệnh hành pháp 6102 vào năm 1933, tuyên bố việc sở hữu vàng là bất hợp pháp đối với người Mỹ. Năm 1975 đề cập đến thời điểm lệnh này bị bãi bỏ. Lựa chọn ngày này thể hiện rõ tư tưởng của Nakamoto: Bitcoin được định vị như một dạng kỹ thuật số của vàng, nơi lưu trữ giá trị ngoài sự kiểm soát của nhà nước.

Phân tích ngôn ngữ các văn bản của Nakamoto cho thấy ông sử dụng tiếng Anh hoàn hảo với chính tả theo kiểu Anh quốc như (colour, optimise), trái ngược với tuyên bố nguồn gốc Nhật Bản của ông. Phân tích biểu đồ hoạt động cho thấy ông hiếm khi xuất hiện từ 5 đến 11 giờ sáng theo giờ GMT, điều này cho thấy khả năng sinh sống tại Mỹ hoặc Anh. Kinh nghiệm lập trình sớm của ông rõ ràng qua mã nguồn — việc sử dụng ký pháp Hungarian (được Microsoft phổ biến vào cuối những năm 1980) và các đặc điểm phong cách khác cho thấy một nhà phát triển có thâm niên nhiều thập kỷ.

Kiến trúc của cuộc cách mạng

Ngày 3 tháng 1 năm 2009, Nakamoto tạo ra khối đầu tiên của blockchain — gọi là khối genesis. Trong đó, ông mã hóa một dòng chữ từ tờ báo Anh The Times: “The Times 03/Jan/2009 Chancellor on brink of second bailout for banks”. Đây không chỉ là một dấu thời gian. Đó là một tuyên bố ý định: tạo ra một sự thay thế cho hệ thống ngân hàng truyền thống, đang trải qua cuộc khủng hoảng sâu sắc nhất.

Bitcoin v0.1 được phát hành trên SourceForge, và Nakamoto bắt đầu hợp tác với các thành viên sớm của mạng lưới, bao gồm Hal Finney (nhà mật mã và người nhận giao dịch Bitcoin đầu tiên trong lịch sử) và Gavin Andresen. Đến giữa năm 2010, Nakamoto bắt đầu dần rút lui khỏi dự án, ủy thác trách nhiệm cho các nhà phát triển khác. Giao tiếp cuối cùng của ông được xác nhận vào tháng 4 năm 2011, khi ông gửi thư cho Andresen: “Thật tiếc khi bạn vẫn còn nói về tôi như một nhân vật bí ẩn trong bóng tối, báo chí chỉ biến điều đó thành một loại tiền tội phạm”. Ngay sau đó, Nakamoto hoàn toàn biến mất.

Tình trạng chưa từng tiêu tốn

Phân tích các khối ban đầu của blockchain cho phép các nhà nghiên cứu xác định Nakamoto đã khai thác khoảng 750.000–1.100.000 Bitcoin trong năm đầu tiên của mạng lưới. Với giá trị Bitcoin hiện tại khoảng $85 000 (tháng 4 năm 2025), điều này tương đương với giá trị ước tính trong khoảng $63,8–$93,5 tỷ — gần như tài sản cá nhân của Elon Musk. Điều này có thể biến Nakamoto thành một trong hai mươi người giàu nhất hành tinh.

Nhưng điều thực sự gây sốc là: không một đồng Bitcoin nào trong số đó từng được tiêu dùng. Ví của Nakamoto vẫn giữ nguyên trạng kể từ khi ông biến mất vào năm 2011. Nhà nghiên cứu an ninh Sergio Demian Lerner phát hiện ra một mẫu trong các khối ban đầu, gọi là “mẫu Patoshi”, giúp các chuyên gia xác định chính xác các khối mà Nakamoto đã khai thác. Thú vị là Nakamoto có chủ ý giảm dần hoạt động khai thác theo thời gian để tạo cơ hội cho người khác sở hữu Bitcoin.

Có ba giả thuyết chính về lý do của sự bất động này. Thứ nhất: Nakamoto mất quyền truy cập vào các chìa khóa riêng. Thứ hai: ông đã qua đời. Thứ ba: ông cố ý để lại số tài sản này cho hệ sinh thái Bitcoin, theo nguyên tắc rằng tác phẩm của ông phải phát triển mà không có ảnh hưởng tập trung. Một số nhà phân tích cho rằng, việc di chuyển các đồng tiền này sẽ tiết lộ danh tính Nakamoto qua các quy trình KYC trên các sàn giao dịch hoặc phân tích blockchain.

Tìm kiếm Nakamoto: các giả thuyết và ứng viên

Dù đã có nhiều cuộc điều tra của các nhà báo và mật mã học, danh tính của Satoshi Nakamoto vẫn còn là một ẩn số. Tuy nhiên, có một số ứng viên đáng chú ý.

Hal Finney (1956–2014) là nhà mật mã và hacker tự do với kiến thức sâu rộng về mật mã. Ông sống gần một trong những người mang họ Nakamoto có thể thực sự ở Tempe, California. Phân tích phong cách viết cho thấy có điểm tương đồng, nhưng Finney đã phủ nhận mình là Nakamoto cho đến khi qua đời vì ALS vào năm 2014.

Nick Szabo phát triển khái niệm Bit Gold vào năm 1998 — tiền điện tử tiền thân của Bitcoin. Hiểu biết của ông về lý thuyết tiền tệ, mật mã và hợp đồng thông minh phù hợp chính xác với kiến trúc của Bitcoin. Nghiên cứu ngôn ngữ cho thấy có sự tương đồng đáng kể giữa các văn bản của ông và của Nakamoto. Szabo nhiều lần phủ nhận liên quan, nói rằng ông đã quen với các cáo buộc này.

Adam Back tạo ra Hashcash — hệ thống chứng minh công việc, được Nakamoto đề cập trong whitepaper. Back có kiến thức mật mã cần thiết và là một trong những liên hệ đầu tiên của Nakamoto trong quá trình phát triển Bitcoin. Một số chỉ ra phong cách tiếng Anh Anh trong các văn bản của ông.

Craig Wright, nhà khoa học máy tính người Úc, nhiều lần khẳng định rằng ông chính là Satoshi Nakamoto. Ông còn cố gắng đăng ký bản quyền whitepaper tại Mỹ. Tuy nhiên, vào tháng 3 năm 2024, thẩm phán tòa án cao nhất Vương quốc Anh, James Mellor, đã tuyên bố: “Wright không phải là tác giả của whitepaper Bitcoin” và “không phải là người hành động dưới bí danh Satoshi Nakamoto”. Tài liệu của Wright bị xác định là giả mạo.

Peter Todd, cựu nhà phát triển Bitcoin, được đề cập trong bộ phim tài liệu HBO năm 2024 “Money Electric: The Bitcoin Mystery” như một ứng viên khả thi. Giả thuyết dựa trên một tin nhắn trò chuyện, trong đó Todd bình luận về một chi tiết kỹ thuật trong một bài đăng cuối cùng của Nakamoto. Chính Todd gọi những giả thuyết này là “vô lý” và “bắt lấy cỏ rác”.

Các ứng viên khác bao gồm Lena Sassaman (nhà mật mã, người đã ghi chú trong blockchain sau khi qua đời năm 2011), Paul Le Roux (nhà phát triển có quá khứ phạm tội) và nhiều người khác. Một số giả thuyết cho rằng Nakamoto không phải là một cá nhân mà là một nhóm các nhà phát triển.

Tại sao ẩn danh không phải là bí ẩn, mà là giải pháp

Sự ẩn danh của Satoshi Nakamoto không chỉ là một bí ẩn hấp dẫn. Nó là nền tảng cho chính triết lý của Bitcoin. Nếu Nakamoto trở thành một nhân vật công khai, danh tính của ông sẽ trở thành điểm yếu trung tâm của toàn bộ mạng lưới.

Các cơ quan nhà nước có thể gây áp lực, đe dọa hoặc bắt giữ ông. Các đối thủ cạnh tranh có thể cố gắng mua chuộc ông. Các tuyên bố công khai của ông sẽ có sức nặng lớn, có thể gây biến động thị trường. Danh tính của ông sẽ trở thành mục tiêu của tống tiền và bắt cóc — đặc biệt khi ông sở hữu hàng chục tỷ đô la.

Việc Nakamoto biến mất đảm bảo tính phi tập trung của dự án. Nó cho phép Bitcoin phát triển một cách tự nhiên, do cộng đồng quản lý, không có một cá nhân nào có ảnh hưởng quá lớn. Điều này phù hợp với bản chất triết lý của các hệ thống tiền mã hóa — tầm nhìn về các hệ thống hoạt động độc lập khỏi các cá nhân.

Nhưng còn một tầng sâu hơn nữa: sự ẩn danh của Nakamoto củng cố đạo đức cốt lõi của Bitcoin — niềm tin vào toán học và mã nguồn, chứ không phải con người hay các thể chế. Trong một hệ thống được thiết kế để loại bỏ sự cần thiết của các bên trung gian đáng tin cậy, người sáng lập ẩn danh chính là hiện thân của nguyên tắc rằng Bitcoin không cần người dùng phải tin tưởng ai, kể cả nhà sáng lập của nó.

Từ tượng đài đến chính trị: cách Nakamoto đi vào văn hóa

Khi Bitcoin thoát khỏi giới công nghệ và trở thành hiện tượng đại chúng, hình tượng Satoshi Nakamoto đã trở thành biểu tượng văn hóa. Năm 2021, một bức tượng đồng của Nakamoto với khuôn mặt phản chiếu đã được đặt tại Budapest, cho phép người xem nhìn thấy chính mình trong tác phẩm — tượng trưng cho ý tưởng “chúng ta đều là Satoshi”. Một tượng đài tương tự cũng xuất hiện tại Lugano, Thụy Sĩ, thành phố đã chấp nhận Bitcoin cho các khoản thanh toán đô thị.

Năm 2024, Bitcoin đạt đỉnh cao lịch sử trên 60.000 đô la, đưa giá trị ước tính của Nakamoto vượt quá 1 tỷ đô la — nằm trong top 10 người giàu nhất thế giới $109 dù ông chưa từng tiêu một xu nào$120 .

Tháng 3 năm 2025, một bước ngoặt xảy ra: Tổng thống Donald Trump ký sắc lệnh thành lập Kho dự trữ Bitcoin chiến lược của nhà nước. Điều này sẽ khó tưởng tượng đối với các tín đồ Bitcoin ban đầu. Việc tạo ra Nakamoto, bắt nguồn từ một thử nghiệm mật mã trong thời kỳ khủng hoảng tài chính, nay được công nhận ở cấp quốc gia như một phương tiện giữ giá trị.

Ảnh hưởng của nó còn lan tỏa vào văn hóa đại chúng. Các dòng trong thư của Nakamoto đã trở thành phương châm cho cộng đồng tiền mã hóa: “Gốc rễ của vấn đề với tiền tệ truyền thống là niềm tin cần thiết để nó hoạt động”. Quần áo in tên và chân dung Nakamoto trở nên phổ biến trong giới yêu thích tiền mã hóa. Năm 2022, thậm chí thương hiệu nổi tiếng Vans đã ra mắt bộ sưu tập giới hạn mang tên Satoshi Nakamoto, nhấn mạnh cách nhà sáng lập đã chuyển mình từ vô danh thành biểu tượng văn hóa.

Di sản biến đổi tài chính

Whitepaper của Nakamoto không chỉ tạo ra Bitcoin — nó đã khởi xướng cả một ngành công nghiệp. Blockchain trở thành nền tảng cho các nền tảng hợp đồng thông minh như Ethereum. Tài chính phi tập trung (DeFi) xuất hiện như một kết quả trực tiếp của tầm nhìn của ông, thách thức ngành ngân hàng truyền thống.

Các ngân hàng trung ương trên toàn thế giới hiện đang phát triển các loại tiền kỹ thuật số riêng, lấy kiến trúc blockchain làm cảm hứng. Tuy nhiên, các phiên bản tập trung này khác hoàn toàn với tầm nhìn phi tập trung của Nakamoto.

Tính đến năm 2025, có khoảng 500 triệu người trên toàn thế giới sử dụng tiền mã hóa. Sự vắng mặt của Nakamoto đã trở thành một phần của huyền thoại crypto — câu chuyện về người sáng lập đã mang đến cho thế giới công nghệ cách mạng rồi biến mất, để nó phát triển một cách tự nhiên, không có kiểm soát trung ương. Điều này trở thành biểu tượng của chính hệ thống Bitcoin: một hệ thống quyền năng mà không cần quyền lực trung ương để vận hành.

Các câu hỏi còn bỏ ngỏ

Không ai biết chắc chắn liệu Satoshi Nakamoto còn sống hay không. Giao tiếp cuối cùng của ông được xác nhận vào tháng 4 năm 2011. Ông không sử dụng công khai bất kỳ tài khoản nào nổi tiếng của mình kể từ đó và không di chuyển bất kỳ đồng Bitcoin nào.

Các đề xuất về việc tiết lộ danh tính hợp pháp thường xuyên xuất hiện trong cộng đồng crypto. Tháng 10 năm 2023, có tin đồn về việc sẽ tiết lộ vào ngày 31 tháng 10 năm 2024 (nhân dịp kỷ niệm ngày xuất bản whitepaper), nhưng phần lớn các chuyên gia đều bác bỏ như là không có căn cứ.

Tên “Satoshi Nakamoto” chính nó, có thể, là một gợi ý. Một số nhà nghiên cứu cho rằng, nó có thể bắt nguồn từ tên của bốn công ty công nghệ: Samsung, Toshiba, Nakamichi và Motorola. Những người khác cho rằng nó dịch sơ qua là “trí tuệ trung tâm” bằng tiếng Nhật, dẫn đến các giả thuyết về nguồn gốc nhà nước của Bitcoin.

Tương lai trong bóng tối

Khi kỷ niệm 17 năm của Bitcoin đang đến gần, bí ẩn về Satoshi Nakamoto vẫn chưa được giải đáp. Nhưng nghịch lý là, chính sự không rõ này có thể được thiết kế một cách hoàn hảo. Khi nhà sáng lập trở nên nổi tiếng, dự án dễ bị tổn thương. Khi nhà sáng lập biến mất, dự án trở nên bất khả xâm phạm.

Liệu danh tính Nakamoto có còn bị che giấu trong nhiều thập kỷ nữa không? Có lẽ là có. Và nếu đúng như vậy, đó có thể là di sản hoàn hảo nhất mà ông để lại — không phải là tượng đài, không phải là tài sản hàng tỷ đô la, mà là ý tưởng, được thể hiện qua mã nguồn, đòi hỏi niềm tin không vào người sáng lập, mà vào chính toán học.