Cha đẻ bí ẩn của Bitcoin: Những điều bạn cần biết về Satoshi Nakamoto

Một huyền thoại tiền mã hóa kỷ niệm 50 năm

05 tháng 4 năm 2025, ngày này đánh dấu một thời khắc đặc biệt. Người ta cho rằng, Satoshi Nakamoto đã đón sinh nhật lần thứ 50 vào ngày này. Tuy nhiên, hầu hết các nhà mật mã học và nhà nghiên cứu Bitcoin đều tin rằng ngày sinh này không phải là ngẫu nhiên — nó chứa đựng một tuyên ngôn chính trị sâu sắc và triết lý.

Ngày này trùng với ngày 5 tháng 4 năm 1933, khi Tổng thống Mỹ Franklin D. Roosevelt ký sắc lệnh hành chính số 6102, cấm công dân Mỹ sở hữu vàng. Còn năm 1975 là năm cuối cùng lệnh này được dỡ bỏ. Qua việc chọn “ngày sinh” như vậy, Satoshi Nakamoto ngụ ý rằng Bitcoin chính là vàng của kỷ nguyên số — một dạng lưu trữ giá trị vượt qua kiểm soát của chính phủ.

Tuy nhiên, dựa trên phân tích chữ viết tay và phong cách lập trình, nhiều chuyên gia suy đoán rằng tuổi thực của Satoshi có thể đã vượt quá 60. Trong mã nguồn, ông sử dụng quy tắc đặt tên kiểu Hungary và tiêu chuẩn định nghĩa lớp C++ đều chỉ ra các thực hành lập trình của thập niên 90. Thêm vào đó, cách ông trình bày về vụ thao túng thị trường bạc của Hunter Brothers năm 1980 cho thấy khả năng ông đã từng trải qua thời kỳ đó.

Một bí ẩn đằng sau cái tên

“Tên gọi Satoshi Nakamoto” có thể chỉ là một bức tranh ghép. Một số nhà nghiên cứu cho rằng, nó có thể gồm các tên của bốn công ty công nghệ: Samsung, Toshiba, Nakamichi và Motorola. Người khác lại cho rằng, tên này trong tiếng Nhật sơ khai có nghĩa là “Trung tâm trí tuệ”.

Dù vậy, mặc dù Satoshi Nakamoto tự xưng là một người đàn ông Nhật 37 tuổi trên nền tảng P2P Foundation, phân tích ngôn ngữ lại phát hiện ra một mâu thuẫn: khả năng tiếng Anh của ông hoàn hảo, sử dụng chính tả kiểu Anh như “colour” và “optimise”. Thêm nữa, phân tích hoạt động của ông cho thấy ông chủ yếu không hoạt động từ 5 giờ đến 11 giờ theo giờ GMT, các manh mối này đều chỉ ra khả năng ông là người Mỹ hoặc người Anh.

Bắt đầu từ ngày 31 tháng 10 năm 2008, khi phát hành whitepaper trên danh sách email mật mã, Satoshi Nakamoto đã hoạt động hơn hai năm trong việc phát triển Bitcoin. Ông đã viết hơn 500 bài đăng trên diễn đàn và hàng nghìn dòng mã. Đến tháng 4 năm 2011, ông gửi email xác nhận cuối cùng tới nhà phát triển Bitcoin Gavin Andresen, nội dung ngắn gọn: “Thật tiếc khi bạn vẫn mô tả tôi như một nhân vật bí ẩn trong bóng tối, truyền thông cứ thế biến thành một đồng tiền cướp biển.” Sau đó, ông hoàn toàn biến mất khỏi tầm nhìn công chúng.

Những đột phá công nghệ mang tính cách mạng

Ngày 31 tháng 10 năm 2008, một tài liệu chỉ dài 9 trang đã thay đổi thế giới tài chính. Với tiêu đề “Bitcoin: Hệ thống tiền mặt điện tử ngang hàng”, whitepaper đề xuất một ý tưởng táo bạo: tiền tệ kỹ thuật số không cần trung tâm kiểm soát.

Tài liệu này trình bày khái niệm cốt lõi của blockchain — một sổ cái công khai, phân tán, ghi lại tất cả các giao dịch theo thứ tự thời gian, không thể bị sửa đổi. Quan trọng hơn, Satoshi Nakamoto đã giải quyết được vấn đề “giao dịch hai lần” — làm thế nào để ngăn chặn việc chi tiêu cùng một đơn vị số tiền hai lần?

Câu trả lời của ông là cơ chế chứng minh công việc (Proof of Work) và mạng xác thực phi tập trung. Với thiết kế này, Bitcoin lần đầu tiên đạt được tính khan hiếm kỹ thuật số thực sự — một đổi mới then chốt trong lịch sử tiền mã hóa.

Vào ngày 3 tháng 1 năm 2009, Satoshi tạo ra khối đầu tiên của blockchain Bitcoin, gọi là khối khởi đầu (genesis block). Trong đó, ông chèn một tiêu đề từ tờ The Times: “The Times 03/Jan/2009 Chancellor on brink of second bailout for banks” (Tờ The Times ngày 3 tháng 1 năm 2009, Bộ trưởng Tài chính đứng trước nguy cơ cứu trợ thứ hai). Đây không chỉ là một dấu mốc thời gian, mà còn là một tuyên ngôn chính trị — khẳng định Bitcoin ra đời đúng vào thời điểm khủng hoảng hệ thống ngân hàng truyền thống.

Trong vài tháng sau đó, Satoshi hợp tác với các nhà phát triển ban đầu như Hal Finney và Gavin Andresen để hoàn thiện mã nguồn. Đến giữa năm 2010, ông dần rút lui, cuối cùng biến mất hoàn toàn vào năm 2011. Nhưng ông đã đặt nền móng cho toàn bộ kiến trúc kỹ thuật của Bitcoin.

Một khối tài sản hàng chục tỷ đô không bao giờ chạm tới

Phân tích blockchain cho thấy, Satoshi đã khai thác khoảng 750.000 đến 1.1 triệu Bitcoin trong giai đoạn đầu. Với giá khoảng 85.000 USD vào tháng 4 năm 2025, số tài sản này trị giá từ 63,8 tỷ đến 93,5 tỷ USD, đủ để ông nằm trong top 20 người giàu nhất thế giới.

Điều gây sốc là, những Bitcoin này chưa từng được di chuyển. Không có bất kỳ ghi nhận chuyển khoản nào, không có dấu vết giao dịch nào. Nhà nghiên cứu an ninh Sergio Demian Lerner phát hiện ra một mẫu mã — gọi là “mẫu Patoshi” — qua đó có thể suy luận ra các khối do Satoshi khai thác. Phân tích này xác nhận ông sở hữu một lượng lớn Bitcoin và cho thấy ông có ý định giảm dần hoạt động khai thác, tạo cơ hội cho các người tham gia khác.

Về lý do giữ im lặng của số Bitcoin này, có nhiều giả thuyết. Người thì cho rằng, Satoshi đã qua đời hoặc mất chìa khóa riêng. Người thì tin rằng, ông theo đuổi triết lý, xem số tiền này như một món quà cho hệ sinh thái Bitcoin. Cũng có giả thuyết rằng, ông không dám di chuyển số Bitcoin này vì bất kỳ giao dịch lớn nào cũng sẽ bị phát hiện qua xác thực danh tính tại các sàn giao dịch hoặc pháp y blockchain.

Khối khởi đầu chứa 50 Bitcoin thậm chí không thể tiêu dùng — về mặt kỹ thuật, chúng vô hiệu. Trong nhiều năm, các fan đã quyên góp thêm Bitcoin vào địa chỉ này, hiện tại sở hữu hơn 100 Bitcoin. Địa chỉ này đã trở thành một địa điểm thiêng liêng của cộng đồng Bitcoin.

Đoán định danh tính: nhiều giả thuyết

Dù đã nhiều năm điều tra, danh tính thực của Satoshi vẫn chưa được xác nhận. Tuy nhiên, một số ứng viên chính nổi lên:

Hal Finney (1956-2014) là một hacker mật mã và người tham gia Bitcoin từ sớm, đã nhận giao dịch Bitcoin đầu tiên từ Satoshi. Là một nhà mật mã có kiến thức sâu rộng, ông có khả năng tạo ra Bitcoin. Ông từng sống ở Tempe, California, gần Dorian Nakamoto. Phân tích chữ viết cho thấy phong cách viết của ông khá giống Satoshi. Tuy nhiên, Finney đã qua đời vì ALS trước năm 2014 và luôn phủ nhận mình là Satoshi.

Nick Szabo là nhà khoa học máy tính, đã đề xuất khái niệm “Bit Gold” từ năm 1998, tiền thân trực tiếp của Bitcoin. Các phân tích ngôn ngữ cho thấy phong cách viết của ông rất giống Satoshi. Ông có kiến thức sâu về lý thuyết tiền tệ, mật mã và hợp đồng thông minh — phù hợp hoàn toàn với thiết kế của Bitcoin. Szabo nhiều lần phủ nhận mình là Satoshi, từng nói: “Tôi sợ các bạn nhầm lẫn, gọi tôi là Satoshi, nhưng tôi đã quen rồi.”

Adam Back sáng tạo ra Hashcash, hệ thống chứng minh công việc được đề cập trong whitepaper Bitcoin. Ông là một trong những người liên hệ sớm nhất của Satoshi trong quá trình phát triển Bitcoin, có kiến thức mật mã cần thiết. Một số phân tích cho thấy phong cách lập trình của ông khá giống, dùng tiếng Anh kiểu Anh. Back phủ nhận mình là Satoshi, dù nhà sáng lập Cardano, Charles Hoskinson, cho rằng ông là ứng viên khả thi nhất.

Dorian Nakamoto là kỹ sư người Mỹ gốc Nhật, từng bị báo Newsweek nhầm là người sáng lập Bitcoin vào năm 2014. Khi hỏi về Bitcoin, ông dường như đã xác nhận: “Tôi không còn liên quan, không thể bàn luận.” Nhưng sau đó, ông giải thích rằng, ông hiểu lầm câu hỏi, nghĩ là về công việc bí mật của quân đội. Ngay sau bài báo, Satoshi trên tài khoản không hoạt động của P2P Foundation đã gửi thông điệp: “Tôi không phải Dorian Nakamoto.”

Craig Wright là nhà khoa học máy tính người Úc, nhiều lần tuyên bố mình là Satoshi, thậm chí đăng ký bản quyền whitepaper Bitcoin. Tuy nhiên, các bằng chứng của ông đều bị bác bỏ rộng rãi. Tháng 3 năm 2024, thẩm phán James Mellor của tòa án cao nhất Vương quốc Anh đã khẳng định: “Tiến sĩ Wright không phải là tác giả của whitepaper Bitcoin” và “không phải người dùng bí danh Satoshi.” Các tài liệu ông cung cấp đều là giả mạo.

Các ứng viên khác gồm có Len Sassaman (nhà mật mã, đã qua đời năm 2011, có lời điếu mã hóa trong blockchain), Paul Le Roux (kẻ buôn ma túy, cựu thủ lĩnh băng đảng tội phạm), và gần đây nhất là Peter Todd (nhà phát triển Bitcoin trước đây, được đề xuất trong phim tài liệu HBO 2024).

Năm 2024, HBO phát hành phim tài liệu “Money, Power, and the Blockchain” (Tiền, quyền lực và chuỗi khối), dựa trên các tin nhắn trò chuyện và cách dùng tiếng Anh Canada, đã chỉ định Peter Todd là ứng viên khả thi nhất. Todd phản bác cáo buộc này là “vô lý” và “lập luận rơm rạ.”

Một số giả thuyết cho rằng, Satoshi có thể không phải là một cá nhân đơn lẻ, mà là một tập thể — có thể gồm các nhân vật kể trên hợp lại.

Tính ẩn danh: nền tảng của sự phi tập trung của Bitcoin

Quyết định giữ bí danh của Satoshi không chỉ đơn thuần là vấn đề riêng tư cá nhân, mà còn là cốt lõi của triết lý thiết kế Bitcoin. Bằng cách ẩn danh, ông đảm bảo rằng Bitcoin sẽ không bao giờ xoay quanh một người sáng lập, một lãnh đạo hay một trung tâm quyền lực.

Nếu Satoshi vẫn còn hoạt động công khai, hậu quả sẽ rất thảm khốc. Chính phủ có thể gây áp lực, đe dọa hoặc bắt giữ ông. Các đối thủ cạnh tranh có thể hối lộ hoặc cưỡng ép ông. Mỗi lời ông nói ra đều có thể gây biến động lớn cho thị trường. Việc ông qua đời hoặc mất khả năng hành động cũng có thể đe dọa toàn bộ mạng lưới.

Về mặt an ninh vật lý, sở hữu hàng chục tỷ USD tài sản, ông sẽ trở thành mục tiêu của tống tiền, bắt cóc hoặc ám sát. Sự ẩn danh giúp ông có thể sống an toàn, yên bình hơn.

Ở chiều sâu hơn, sự biến mất của Satoshi thể hiện nguyên tắc cốt lõi của Bitcoin: tin tưởng vào toán học và mã nguồn, chứ không phải cá nhân hay tổ chức. Trong một hệ thống thiết kế nhằm loại bỏ nhu cầu về bên thứ ba đáng tin cậy, một người sáng tạo ẩn danh chính là hiện thân hoàn hảo của nguyên tắc này — Bitcoin không cần người dùng tin tưởng ai, thậm chí không cần tin tưởng chính người sáng tạo ra nó.

Dù có nhiều đồn đoán về khả năng pháp lý tiết lộ danh tính của Satoshi, nhưng chưa từng xảy ra. Tin đồn tháng 10 năm 2023 cho rằng, danh tính sẽ được tiết lộ vào ngày 31 tháng 10 năm 2024 (kỷ niệm 16 năm whitepaper), nhưng phần lớn các chuyên gia đều bác bỏ đây là những suy đoán vô căn cứ.

Từ phim tài liệu đến văn hóa đại chúng: di sản của Satoshi Nakamoto

Khi Bitcoin chuẩn bị kỷ niệm 17 năm, ảnh hưởng của Satoshi đã vượt xa một loại tiền mã hóa. Vào tháng 1 năm 2025, khi Bitcoin vượt đỉnh 109.000 USD, tài sản ước tính của ông đã từng vượt quá 120 tỷ USD, tạm thời đưa ông vào top 20 người giàu nhất thế giới — dù ông chưa từng tiêu một xu trong số đó.

Nhân vật bí ẩn này đã trở thành biểu tượng trong các đài tưởng niệm vật lý. Năm 2021, một bức tượng đồng đã được dựng lên tại Budapest, mặt tượng phản chiếu hình ảnh người xem — tượng trưng cho ý tưởng “Chúng ta đều là Satoshi Nakamoto”. Một tượng khác đứng tại Lugano, Thụy Sĩ, nơi đã chấp nhận Bitcoin làm phương thức thanh toán chính quyền địa phương.

Tháng 3 năm 2025, một sự kiện mang tính bước ngoặt xảy ra: Tổng thống Mỹ Donald Trump ký sắc lệnh thành lập Kho dự trữ Bitcoin và dự trữ tài sản kỹ thuật số của quốc gia. Đây là lần đầu tiên Bitcoin được đưa vào chiến lược tài chính quốc gia Mỹ. Sự kiện này từng là điều không thể tưởng tượng đối với các nhà ủng hộ Bitcoin ban đầu, thể hiện cách sáng tạo của Satoshi đã từ một thử nghiệm công nghệ nhỏ trở thành phương tiện lưu trữ giá trị được các tổ chức cấp quốc gia công nhận.

Lời nói của Satoshi đã trở thành nguyên tắc chỉ đạo trong cộng đồng mã hóa. Những câu như “Vấn đề cốt lõi của tiền tệ là duy trì niềm tin cần thiết” và “Nếu bạn không tin tôi hoặc không hiểu tôi, tôi không có thời gian để thuyết phục bạn, xin lỗi” thường xuyên được trích dẫn, giải thích mục tiêu và triết lý của Bitcoin.

Phạm vi ảnh hưởng của Satoshi đã mở rộng sang văn hóa đại chúng. Nhiều thương hiệu thời trang đã ra mắt các sản phẩm mang tên ông, áo thun “Satoshi Nakamoto” trở nên phổ biến trong cộng đồng yêu thích tiền mã hóa. Năm 2022, thương hiệu thời trang đường phố Vans ra mắt bộ sưu tập giới hạn mang tên Satoshi Nakamoto, thể hiện cách ông đã trở thành biểu tượng văn hóa của cuộc cách mạng số.

Các đổi mới về blockchain trong whitepaper Bitcoin đã tạo ra toàn bộ ngành công nghiệp công nghệ phi tập trung, từ các nền tảng hợp đồng thông minh như Ethereum đến các ứng dụng tài chính phi tập trung thách thức ngành ngân hàng truyền thống. Các ngân hàng trung ương trên toàn thế giới đang phát triển đồng tiền kỹ thuật số dựa trên nguyên lý blockchain, mặc dù các phiên bản tập trung này khác xa với tầm nhìn phi tập trung của Satoshi.

Khi tỷ lệ chấp nhận tiền mã hóa tiếp tục tăng — dự kiến đến năm 2025, có khoảng 500 triệu người dùng toàn cầu — sự vắng mặt của Satoshi đã trở thành một phần trong huyền thoại Bitcoin: một nhà sáng lập đã biến mất sau khi mang đến thế giới một công nghệ cách mạng, để nó phát triển một cách tự nhiên mà không phụ thuộc vào trung tâm kiểm soát. Chính câu chuyện này là minh chứng rõ nhất cho triết lý sáng tạo của ông.