Khi các sàn giao dịch thanh lý vị thế: tại sao các nhà giao dịch lại mất tiền khi giá trị tiền điện tử biến động đột ngột

Những biến động giá đột ngột của Bitcoin và các tài sản kỹ thuật số khác thường đi kèm với các vụ thanh lý vị thế giao dịch hàng loạt trị giá hàng trăm triệu đô la. Hiện tượng này là điều tất yếu trên các thị trường nơi các nhà giao dịch tích cực sử dụng đòn bẩy để tăng quy mô vị thế của mình. Hiểu rõ cơ chế thanh lý trên các sàn giao dịch giúp giảm thiểu rủi ro và tránh mất vốn.

Cách hoạt động của giao dịch ký quỹ và tại sao nó nguy hiểm

Các nền tảng tiền điện tử hiện đại cung cấp cho nhà giao dịch các công cụ để tăng quy mô giao dịch thông qua việc sử dụng vốn vay. Các công cụ này bao gồm giao dịch ký quỹ, hợp đồng vĩnh viễn (hoặc swap không kỳ hạn) và hợp đồng tương lai tiền điện tử. Các sản phẩm phái sinh đầu tiên dựa trên tài sản crypto xuất hiện từ năm 2011, nhưng việc phổ biến rộng rãi trong cộng đồng nhà đầu tư nhỏ lẻ chỉ diễn ra sau này, khi các sàn giao dịch lớn bắt đầu cung cấp các sản phẩm này với giao diện thân thiện.

Trong giao dịch ký quỹ, nhà giao dịch gửi một khoản tiền nhất định (gọi là «ký quỹ ban đầu») và có thể vay thêm từ sàn để tăng quy mô vị thế. Số tiền vay được xác định bởi đòn bẩy. Ví dụ, với đòn bẩy 5x, nhà giao dịch có thể kiểm soát vị thế lớn gấp 5 lần số tiền ký quỹ ban đầu của mình.

Sức hấp dẫn của phương pháp này rõ ràng: nếu giá tài sản tăng 10%, lợi nhuận sẽ tính trên toàn bộ vị thế đã tăng, chứ không chỉ dựa trên khoản đầu tư nhỏ ban đầu. Tuy nhiên, mặt trái của nó là thiệt hại cũng sẽ nhân lên theo hệ số đòn bẩy.

Toán học của thiệt hại: công thức tính lợi nhuận và lỗ

Có một công thức đơn giản để hiểu kết quả tiềm năng của giao dịch có đòn bẩy:

Kết quả = (ký quỹ ban đầu) × (tỷ lệ thay đổi giá) × (đòn bẩy)

Hãy xem một ví dụ cụ thể. Nhà giao dịch gửi $100 làm ký quỹ ban đầu, vay từ sàn và kiểm soát vị thế có quy mô $400 với đòn bẩy 5x. Nếu giá tài sản tăng 10%, nhà giao dịch sẽ kiếm được $50, tương đương 50% lợi nhuận trên khoản đầu tư ban đầu. Sau khi trả nợ và phí, số tiền còn lại sẽ lớn hơn số vốn ban đầu.

Ngược lại, nếu giá giảm 10%, nhà giao dịch sẽ mất số tiền tương đương $500 — tức là một nửa số vốn ban đầu của mình. Trong trường hợp giảm mạnh hơn nữa, vị thế của họ sẽ bị sàn buộc phải đóng.

Thanh lý là gì trên sàn giao dịch và tại sao nó xảy ra

Thanh lý trên các sàn trực tuyến là việc sàn buộc phải đóng vị thế của nhà giao dịch khi khoản ký quỹ của họ không còn đủ để đáp ứng các yêu cầu về duy trì ký quỹ. Nói cách khác, khi nhà giao dịch mất đủ tiền để sàn quyết định rằng rủi ro mất tiền của họ trở nên quá cao, sàn sẽ tự động bán các tài sản của nhà giao dịch theo giá thị trường.

Thanh lý xảy ra trong cả giao dịch ký quỹ lẫn hợp đồng vĩnh viễn trên các nền tảng tiền điện tử. Điểm mấu chốt: tỷ lệ phần trăm biến động giá dẫn đến thanh lý có thể tính theo công thức:

Tỷ lệ phần trăm thanh lý = 100 ÷ đòn bẩy

Với đòn bẩy 5x, vị thế sẽ bị thanh lý khi giá giảm hoặc tăng 20% $50 100 ÷ 5 = 20(. Với đòn bẩy 10x, chỉ cần giảm hoặc tăng giá 10% là đủ.

Ví dụ thực tế: tháng 12 năm 2023

Trong khoảng thời gian từ ngày 11 đến 12 tháng 12 năm 2023, giá Bitcoin giảm mạnh hơn )000. Sự kiện này đã kích hoạt hàng loạt thanh lý trên tất cả các nền tảng lớn. Trong ngày đó, tổng giá trị các vị thế bị buộc phải đóng là khoảng $0,5 tỷ. Phần lớn các nhà giao dịch bị ảnh hưởng đều giữ các vị thế «mua dài», kỳ vọng giá sẽ tiếp tục tăng — trái ngược với xu hướng giảm thực tế.

Các sự kiện này cho thấy mức độ nguy hiểm của việc đặt cược với đòn bẩy cao trong môi trường thị trường biến động mạnh.

Tại sao nhà mới thường rơi vào bẫy thanh lý

Các nhà giao dịch mới thường đánh giá thấp rủi ro thực tế. Họ thấy tiềm năng lợi nhuận từ việc sử dụng đòn bẩy, nhưng không hoàn toàn hiểu rõ mức độ nhanh chóng vị thế của họ có thể bị đóng khi giá đi ngược lại. Thêm vào đó, nếu nhà giao dịch giữ cùng một tài sản làm ký quỹ $3 như đã từng có thể trên một số nền tảng(, thì khi giá giảm, cả giá trị ký quỹ lẫn vị thế của họ đều bị ảnh hưởng tiêu cực cùng lúc.

Chính vì rủi ro cao này đối với nhà đầu tư nhỏ lẻ, một số cơ quan quản lý ở các quốc gia đã hạn chế hoặc cấm các sàn tiền điện tử cung cấp các sản phẩm ký quỹ cho cá nhân.

Cách tự bảo vệ: lệnh dừng lỗ và quản lý vị thế

Công cụ hiệu quả nhất để tránh bị thanh lý là đặt lệnh dừng lỗ trước. Cách hoạt động như sau: nhà giao dịch đặt mức giá mà khi đạt tới, vị thế của họ sẽ tự động được bán ra. Các tham số của lệnh dừng lỗ gồm:

• Giá kích hoạt: mức giá để lệnh tự động thực thi
• Giá thực hiện: giá bán dự kiến
• Khối lượng: phần vị thế sẽ bán

Khi giá thị trường chạm tới mức đã đặt, lệnh sẽ tự động thực thi. Để tăng khả năng thực hiện, nhà giao dịch có thể đặt giá bán thấp hơn giá kích hoạt.

Các kịch bản quản lý rủi ro thực tế

Kịch bản 1: đòn bẩy cao, vị thế nhỏ

Giả sử nhà giao dịch có )000 trong tài khoản. Anh ta gửi ký quỹ ban đầu chỉ $100, dùng đòn bẩy 10x và tạo vị thế $5 000. Anh ta đặt lệnh dừng lỗ 2,5% dưới giá vào. Tối đa, anh ta sẽ mất $25, tương đương 0,5% tổng số tiền trong tài khoản. Nếu không đặt lệnh dừng lỗ, vị thế sẽ bị thanh lý khi giá giảm 10%.

Kịch bản 2: đòn bẩy trung bình, vị thế lớn

Nhà giao dịch đó gửi ký quỹ $500, dùng đòn bẩy 3x và tạo vị thế $1 500. Với lệnh dừng lỗ 2,5% dưới giá vào, thiệt hại sẽ là $187,5, tương đương 3,75% tài khoản. Dù đòn bẩy thấp hơn, quy mô vị thế lớn hơn khiến thiệt hại tuyệt đối cao hơn.

Kết luận: lập kế hoạch là yếu tố then chốt

Cả hai kịch bản đều cho thấy, rủi ro không chỉ phụ thuộc vào đòn bẩy mà còn vào quy mô vị thế so với tổng tài khoản. Quản lý rủi ro chuyên nghiệp đòi hỏi phải xác định trước:

• Mức độ mất mát chấp nhận được cho vị thế
• Đòn bẩy phù hợp với chiến lược và kinh nghiệm của bạn
• Mức giá dừng lỗ phù hợp cho từng giao dịch

Thanh lý trên các sàn không xảy ra một cách ngẫu nhiên — đó là kết quả của việc thiếu lập kế hoạch hoặc bỏ qua các rủi ro. Hiểu rõ các cơ chế này giúp bảo vệ vốn và giao dịch một cách có ý thức hơn.