Tại sao José Rizal lại kiên định với lý tưởng của mình — Khám phá sâu thẳm về niềm tin và cái chết

Khi mùa lễ hội cuối năm đến gần, nhiều người không còn đặt câu hỏi tại sao ngày 30 tháng 12 lại là ngày lễ quốc gia. Tuy nhiên, đằng sau ngày đó là một sự kiện kịch tính đã xảy ra vào cuối tháng 12 hơn một thế kỷ trước. Tại đất Manila, José Rizal đã đi về phía nơi xử tử với vẻ mặt bình thản. Việc ông từ chối cuộc nổi dậy bạo lực không phải vì nghi ngờ hiệu quả của cuộc đấu tranh vũ trang, mà vì ông không thể chịu nổi việc từ bỏ niềm tin của chính mình.

Tuy nhiên, ảnh hưởng sâu sắc nhất đến lịch sử Philippines không phải là khoảnh khắc chết của ông, mà chính là hành trình cuộc đời ông đã đi qua. Giờ đây, ngày 30 tháng 12 chỉ còn là ngày lễ trên lịch, mang ý nghĩa nghỉ phép có lương và thời gian dành cho gia đình. Người hiện đại không còn có nhiều dư thừa để suy nghĩ về một nhân vật của thế kỷ 19. Nhưng chính sự thờ ơ đó lại có thể gợi ý rằng, di sản của Rizal vẫn còn quan trọng đến ngày nay.

Giữa lý tưởng và thực tế — Lựa chọn của José Rizal

Chết vì số phận không phải là điều ngẫu nhiên, mà là kết quả của sự suy nghĩ thấu đáo. Vài tháng trước khi bị xử tử, Katipunan đã đề xuất giải thoát ông khỏi cuộc sống lưu vong tại Dapitan. Phong trào cách mạng do Andres Bonifacio lãnh đạo đã yêu cầu tập hợp kiến thức và ảnh hưởng của ông để hướng tới cuộc đấu tranh độc lập.

Tuy nhiên, Rizal đã từ chối đề nghị đó. Lý do của ông rất lạnh lùng. Thời đó, Philippines thiếu tài nguyên, dân chúng chưa chuẩn bị cho cuộc đấu tranh vũ trang, và ông tin rằng cuộc nổi dậy chỉ mang lại thảm họa đổ máu. Rizal và Katipunan có những phương pháp khác nhau. Người trước hướng tới tự do qua cải cách trong hệ thống, người sau chọn chiến tranh vũ trang trực tiếp để độc lập.

Thật thú vị, trong tuyên bố chính thức ngày 15 tháng 12 năm 1896, Rizal đã rõ ràng lên án cuộc nổi dậy. “Cuộc nổi loạn này làm tổn thương danh dự của người Philippines và làm mất uy tín của lý tưởng của chúng ta. Tôi lên án mạnh mẽ các phương pháp phạm tội của nó và phủ nhận mọi liên quan,” ông tuyên bố.

Dù vậy, lịch sử lại mang tính châm biếm một cách thú vị. Dù mong muốn cải cách trong hệ thống, nhưng các hoạt động tư tưởng và tuyên truyền của Rizal đã tạo ra ý thức dân tộc không thể tránh khỏi việc dẫn đến độc lập.

Nhà sử học Renato Constantino trong bài luận năm 1972 mang tên “Sùng bái không hiểu biết” đã chỉ ra rằng: “Tuyên truyền không làm người Philippines thân thiện hơn với Tây Ban Nha, mà còn gieo mầm chia rẽ. Áp lực Tây hóa đã biến thành hình thành ý thức dân tộc rõ ràng hơn.”

Giấc mơ đồng hóa và ý thức dân tộc — Hành trình tư tưởng

Rizal đã tin rằng, lâu dài, đồng hóa với Tây Ban Nha là khả thi và mong muốn. Ông say mê nghệ thuật, văn hóa và tư tưởng tự do của châu Âu, và tìm kiếm bản sắc của mình trong đó như một trí thức.

Tuy nhiên, phân biệt chủng tộc và bất công đã liên tục làm lung lay lý tưởng của ông. Khi chứng kiến gia đình gặp khó khăn trong tranh chấp đất đai với dòng tu Dòng Đa Minh ở vùng Calamba, Rizal bắt đầu nghi ngờ khả năng đồng hóa. Năm 1887, trong thư gửi bạn bè, ông thừa nhận: “Việc người Philippines mong muốn và khao khát đồng hóa Tây Ban Nha trong thời gian dài là một sai lầm.”

Constantino đánh giá Rizal là “hiện thân của ý thức không có hành động.” Nhưng chính ý thức đó đã chuyển hóa thành hành động qua cuộc cách mạng. Rizal đã đóng vai trò đáng chú ý như một nhà phê bình xã hội, người vạch trần áp bức. Các tác phẩm của ông đã trở thành một phần của truyền thống phản kháng dẫn đến chiến tranh độc lập và phong trào ly khai.

“Ý định ban đầu của ông là nâng cao người Inđio đến mức Tây Ban Nha hóa, đồng hóa đất nước và biến nó thành một bang của Tây Ban Nha, nhưng đã biến đổi theo hướng hoàn toàn ngược lại,” Constantino ghi nhận.

Xử tử hay mở cửa tư tưởng — Bước ngoặt năm 1896

Năm 1896, tại khu vực gọi là Công viên Rừng, Manila, Tây Ban Nha đã gây ra vụ nổ, và José Rizal đã gục ngã. Nhưng điều lớn hơn đã đứng lên sau đó. Việc ông bị xử tử đã làm tăng mong muốn độc lập của người dân, thống nhất các phong trào rải rác, và mang lại ý nghĩa đạo đức rõ ràng cho cuộc chiến tranh độc lập.

Nếu Rizal không tồn tại, cuộc nổi dậy có thể sẽ diễn ra một cách rời rạc hơn, thiếu sự thống nhất và lý luận rõ ràng. Cuộc đời và cái chết của ông đã mang lại sự chuyển đổi hệ thống. Không phải vì ông mong muốn trở thành tử đạo, mà vì ông từ chối phản bội lý tưởng của chính mình.

Nhà sử học Ambeth Ocampo trong tác phẩm “Rizal không áo choàng”(1990) đã mô tả sự bình tĩnh kỳ lạ của ông như sau: “Rizal là người của sự yên tĩnh và bình an, ông đã đi đến cái chết một cách có ý thức và lạnh lùng vì niềm tin của mình. Trước khi bị xử, mạch đập của ông theo truyền thuyết vẫn bình thường. Ai có thể chết vì lý tưởng trong tình huống có thể tránh khỏi như vậy?”

Trong bức thư viết năm 1882, Rizal đã tự giải thích lý do ông chọn không tự cứu mình: “Ngoài ra, tôi muốn chứng minh cho những người nói rằng chúng ta không có lòng yêu nước rằng, chúng ta biết cách chết vì nghĩa vụ và niềm tin. Nếu chết vì người thân yêu, vì đất nước, vì đồng bào yêu quý, thì chết là gì?”

Những câu hỏi cho hiện tại — Đánh giá lại di sản Rizal

Ngày nay, José Rizal thường được nhớ đến như một vị thánh, một anh hùng được Mỹ ủng hộ. Di sản của ông phần nào đã được hình thành qua các mô tả lịch sử dưới thời đô hộ Mỹ. Theodore Friend trong tác phẩm “Giữa hai đế quốc” đã tiết lộ lý do Rizal được ưa chuộng: “Aguinaldo quá cực đoan, Bonifacio quá cấp tiến, Mabini quá cứng nhắc.”

Constantino còn thẳng thắn hơn: “Chính quyền thuộc địa không thích những anh hùng không phù hợp với chính sách của Mỹ.”

Tuy nhiên, danh hiệu anh hùng dân tộc không phải là vị trí chính thức trong hiến pháp, và đối với Rizal còn có ý nghĩa vượt xa điều đó. Di sản của ông tự nó đã tồn tại. Thay vì thần thánh hóa, nhân hóa ông sẽ giúp người Philippines đặt ra những câu hỏi sâu sắc hơn. Phần nào trong hình mẫu của ông còn phù hợp ngày nay? Phần nào đã lỗi thời?

Trong tác phẩm “Nhiệm vụ của chúng ta: Làm cho Rizal trở nên lỗi thời,” Constantino nói rằng: “Mục tiêu cá nhân của Rizal luôn phù hợp với những gì ông coi là lợi ích tối cao của đất nước.” Ý định làm cho Rizal trở nên lỗi thời có nghĩa là, miễn là tham nhũng và bất công còn tồn tại, thì hình mẫu của ông vẫn còn liên quan. Nếu những lý tưởng đó thực sự được thực hiện, di sản của ông sẽ hoàn thành sứ mệnh, và những biểu tượng của lương tâm sẽ không còn cần thiết nữa.

Nhưng Philippines vẫn còn xa mới đạt được điều đó. Giống như Rizal đã từ chối phản bội lý tưởng của chính mình, người Philippines ngày nay cũng cần giữ vững thái độ không khuất phục trước những cám dỗ và áp lực của tham nhũng, bất công. Đó chính là bài học bền vững và thiết yếu nhất.

Ngày 30 tháng 12, đất nước cần nhớ rằng, không chỉ là về cách Rizal đã chết, mà còn về ý nghĩa của việc ông không tự cứu mình — lý do tại sao ông đã chọn như vậy.