#美伊谈判陷入僵局 Mỹ-Iran đối đầu trực tiếp gây ra cuộc khủng hoảng nguồn cung dầu mỏ toàn cầu, số liệu gây sốc:

Vận chuyển qua eo biển giảm mạnh: đầu tháng 4 trung bình chỉ 3,8 triệu thùng/ngày, giảm 81% so với 20 triệu thùng tháng 2, một số ngày dừng hẳn;
Nguồn cung toàn cầu giảm đột ngột: tháng 3 tổng cung dầu toàn cầu giảm xuống còn 97 triệu thùng/ngày, giảm 10,1 triệu thùng/ngày so với tháng trước, mức giảm tháng lớn nhất trong lịch sử;
Xuất khẩu giảm/đình trệ: Kuwait tuyên bố “bất khả kháng”, sản lượng giảm xuống mức thấp nhất 30 năm; Iraq, Ả Rập Saudi, UAE giảm tổng cộng hơn 3 triệu thùng/ngày; xuất khẩu dầu của Iran gần như về zero, bể chứa dầu Halek Island trong 8 ngày sẽ tràn đầy, đối mặt nguy cơ đóng cửa mỏ (gây tổn thương vĩnh viễn mỏ dầu, chi phí phục hồi hàng trăm tỷ đô);
Khoảng trống cung cầu đáng sợ: thiếu hụt dầu toàn cầu hơn 13 triệu thùng/ngày, tháng 3 thiệt hại tích lũy 360 triệu thùng, tháng 4 có thể đạt 440 triệu thùng; tuyến thay thế (đường ống dầu Saudi Đông-Tây, đường ống Fujeira UAE) chỉ có thể bù đắp 3,2 triệu thùng/ngày, thiếu hụt không thể lấp đầy. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) giám đốc Fatih Birol thẳng thắn: “Khủng hoảng này nghiêm trọng hơn tổng các khủng hoảng năng lượng năm 1973, 1979, 2022 cộng lại, hệ thống năng lượng toàn cầu đang đối mặt thử thách lịch sử”.

Căng thẳng leo thang trực tiếp kích hoạt giá dầu toàn cầu tăng vọt:
Trước xung đột (tháng 2): dầu Brent khoảng 85 USD/thùng, dầu New York 78 USD/thùng;
Sau không kích (đầu tháng 3): dầu Brent tăng lên 82,37 USD (tăng 13%), dầu New York 75,33 USD (tăng 12,4%);
Nâng cấp phong tỏa (ngày 22 tháng 4): dầu Brent kết thúc ở 101,91 USD (tăng 3,48%), dầu New York 95,15 USD (tăng 3,58%), trong phiên có lúc chạm 110-120 USD/thùng;
Dự báo tổ chức: JPMorgan dự đoán giá dầu có thể lên tới 120-130 USD/thùng; Citibank nói trường hợp cực đoan có thể đạt 150 USD; một số quỹ phòng hộ cảnh báo 200 USD/thùng không phải là không thể.

Logic cốt lõi của đà tăng giá dầu: mất cân bằng cung cầu + tâm lý hoảng loạn + chi phí rủi ro. Sự sụt giảm cung đột ngột phá vỡ cân bằng cung cầu; thị trường lo ngại phong tỏa kéo dài gây hoảng loạn mua vét; phí bảo hiểm, vận chuyển tăng vọt (phí bảo hiểm tàu chở dầu tăng 300%, hành trình vòng qua mũi Hảo Vọng tăng 10-14 ngày, chi phí tăng 40%) đẩy giá dầu lên cao hơn.

Dầu mỏ là “máu của công nghiệp”, đà tăng giá qua chuỗi ngành công nghiệp gây ra lạm phát toàn cầu:
Vận tải logistics: giá xăng, dầu diesel tăng mạnh, chi phí vận chuyển hàng không, đường biển, đường bộ tăng vọt, giá dịch vụ chuyển phát, vận tải tăng 20%-50%;
Ngành hóa chất: nguyên liệu nhựa, cao su, sợi hóa học, phân bón tăng giá, chi phí ngành điện tử, ô tô, dệt may, chế biến thực phẩm tăng 10%-30%;
Giá lương thực: chi phí phân bón, thuốc trừ sâu, nhiên liệu máy móc nông nghiệp tăng, đẩy giá lương thực toàn cầu lên cao, làm trầm trọng thêm rủi ro an ninh lương thực;
Cuộc sống người dân: giá điện, khí đốt, tiền sưởi ấm, chi phí đi lại đều tăng, sức mua giảm, tiêu dùng co lại;
Kinh tế toàn cầu: nền kinh tế vốn đã yếu ớt càng thêm khó khăn, IMF hạ dự báo tăng trưởng toàn cầu 2026 xuống còn 2,8%, nhiều quốc gia đối mặt nguy cơ “lạm phát đình trệ” (lạm phát cao + tăng trưởng thấp).
84% các quốc gia châu Á phụ thuộc dầu mỏ vào eo biển Hormuz, là nạn nhân lớn nhất của căng thẳng:
Trung Quốc: 60% nhập khẩu dầu qua eo biển, khoảng 4 triệu thùng/ngày; thiếu hụt nguồn cung làm giảm tồn kho, giá dầu tăng đẩy lạm phát, chi phí hóa chất, vận tải, sản xuất tăng vọt, áp lực giảm tăng trưởng;
Ấn Độ: 75% nhập khẩu dầu qua eo biển, giá dầu tăng trực tiếp làm thâm hụt ngân sách và lạm phát tăng, rủi ro mất giá tiền tệ gia tăng;
Nhật Bản, Hàn Quốc: hơn 90% nhập khẩu dầu qua eo biển, thiếu nguồn lực, phụ thuộc cao vào nhập khẩu, gián đoạn cung cấp sẽ gây đình trệ công nghiệp, thiếu điện, nền kinh tế rối loạn;
Mỹ: dù là nước xuất khẩu dầu, nhưng giá dầu tăng làm tăng lạm phát nội địa, chính quyền Biden đối mặt áp lực chính trị; đồng thời đẩy nhanh giải phóng dự trữ chiến lược (SPR), mỗi ngày 1 triệu thùng, đàm phán tăng sản lượng với Saudi, UAE;
Châu Âu: giá khí đốt, dầu tăng kép, lạm phát tăng vọt, cạnh tranh công nghiệp giảm, một số nước tái khởi động điện than, chậm lại quá trình chuyển đổi năng lượng.
Saudi, UAE, Kuwait: giá dầu tăng mang lại lợi nhuận khủng, thu ngân sách tăng vọt; nhưng căng thẳng kéo dài gây cản trở xuất khẩu, đe dọa an ninh các cơ sở, giảm ổn định kinh tế;
Iran: xuất khẩu gần như về zero, nền kinh tế rơi vào khủng hoảng, đồng rial mất giá mạnh, lạm phát tăng vọt, đời sống dân chúng khó khăn.

Phong tỏa eo biển Hormuz buộc chuỗi vận chuyển năng lượng toàn cầu phải thích nghi, tái cấu trúc logistics:
Đi vòng qua mũi Hảo Vọng: tàu chở dầu siêu lớn (VLCC) bỏ qua eo biển, vòng qua châu Phi, hành trình tăng 10-14 ngày, phí vận chuyển tăng 40%-60%, chu kỳ vận tải toàn cầu kéo dài, năng lực vận tải căng thẳng hơn;
Mở rộng đường ống đất liền: Saudi tăng công suất “đường ống Đông-Tây” (Vịnh Ba Tư → Biển Đỏ) từ 2 triệu thùng/ngày lên 3,5 triệu thùng/ngày; UAE tăng công suất “đường ống Fujeira” lên 1,2 triệu thùng/ngày; Iraq-Thổ Nhĩ Kỳ đường ống Jihan hoạt động hết công suất, bù đắp phần nào thiếu hụt vận tải biển;
Tăng dự trữ dầu và đa dạng hóa nhập khẩu: các nước đẩy nhanh giải phóng dự trữ chiến lược (Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc tổng cộng hơn 2 triệu thùng/ngày); đồng thời tăng nhập khẩu từ Nga, Brazil, Canada, giảm phụ thuộc Trung Đông.

Khủng hoảng lần này phơi bày rõ nét sự mong manh của hệ thống năng lượng toàn cầu, thúc đẩy các quốc gia đẩy nhanh chuyển đổi năng lượng:
Ngắn hạn: tăng khai thác dầu khí nội địa (dầu đá phiến Mỹ, dầu khí Bắc Cực), nâng cao tự chủ năng lượng; khởi động lại điện than, điện hạt nhân để đảm bảo cung cấp điện;
Dài hạn: thúc đẩy phát triển năng lượng mặt trời, gió, thủy điện, hydro, đẩy mạnh xe điện, giảm phụ thuộc dầu mỏ; EU, Trung Quốc, Nhật Bản đặt mục tiêu tăng tỷ lệ năng lượng tái tạo, đẩy nhanh quá trình chuyển đổi năng lượng 5-10 năm trước dự kiến.

Căn bản, cuộc đối đầu Mỹ-Iran là cuộc chơi địa chính trị về năng lượng, đang thay đổi sâu sắc trật tự địa chính trị toàn cầu:
Mỹ-Iran kéo dài: Mỹ cố kiểm soát hoàn toàn eo biển Hormuz và Vịnh Persia, đàn áp Iran, củng cố quyền bá chủ Trung Đông; Iran dùng eo biển làm đòn bẩy chống trừng phạt của Mỹ, tranh giành không gian sinh tồn, mâu thuẫn khó hòa giải, đối đầu kéo dài;
Cục diện Trung Đông phân hóa: Saudi, UAE “lưỡng nan” giữa Mỹ và Iran, vừa dựa vào an ninh Mỹ, vừa không muốn đắc tội Iran, làm tăng chia rẽ trong khối Trung Đông;
Trận chiến các cường quốc: Trung Quốc, Ấn Độ phản đối phong tỏa, kêu gọi hòa bình, nâng cao vai trò trong các vấn đề Trung Đông; Nga tận dụng cơ hội mở rộng xuất khẩu dầu sang châu Á, tăng ảnh hưởng năng lượng;
Vũ khí hóa năng lượng thành chiến lược thường xuyên: Khủng hoảng này khiến “năng lượng như vũ khí địa chính trị” trở thành bình thường, cuộc tranh giành tuyến năng lượng, trừng phạt năng lượng sẽ ngày càng phổ biến, an ninh năng lượng toàn cầu lâu dài bất ổn.