Tại sao Cửa sổ Ngoại giao đang Thu hẹp

Tương lai của các cuộc đàm phán giữa Hoa Kỳ và Iran ngày càng trở nên không chắc chắn khi căng thẳng tiếp tục gia tăng trên khắp Trung Đông. Những gì từng có vẻ như một con đường khả thi hướng tới ngoại giao mới nay bị che phủ bởi sự mất niềm tin, áp lực chính trị, xung đột khu vực và các mục tiêu chiến lược cạnh tranh. Các nhà phân tích, nhà ngoại giao và quan sát quốc tế cảnh báo rằng khả năng đạt được đột phá lớn đang ngày càng nhỏ đi theo từng tháng trôi qua.
Trong nhiều năm, quan hệ Mỹ – Iran vẫn bị mắc kẹt trong vòng xoáy đối đầu và các đợt tạm dừng ngoại giao tạm thời. Mặc dù cả hai bên đôi khi thể hiện sự quan tâm trở lại các cuộc đàm phán, nhưng các vấn đề cốt lõi chưa bao giờ thực sự được giải quyết triệt để. Ngày nay, bầu không khí xung quanh các cuộc đàm phán còn u ám hơn trước, khiến nhiều chuyên gia mô tả tình hình là một “triển vọng ảm đạm” cho các thỏa thuận trong tương lai.
Trung tâm của tranh chấp là chương trình hạt nhân của Iran. Các quốc gia phương Tây, đặc biệt là Hoa Kỳ, lập luận rằng hoạt động làm giàu urani của Iran có thể cuối cùng giúp Tehran phát triển khả năng chế tạo vũ khí hạt nhân. Iran mạnh mẽ phủ nhận các cáo buộc này và khẳng định rằng các hoạt động hạt nhân của họ nhằm mục đích năng lượng hòa bình và khoa học. Tuy nhiên, mức độ làm giàu và việc giảm quyền truy cập của các thanh tra quốc tế đã gây ra những lo ngại nghiêm trọng trên toàn cầu.
Sự sụp đổ của niềm tin bắt đầu từ nhiều năm trước khi thỏa thuận hạt nhân ban đầu gặp phải phản đối chính trị và cuối cùng tan rã. Kể từ đó, cả hai bên đều cáo buộc nhau vi phạm cam kết. Iran cho rằng các lệnh trừng phạt kinh tế đã gây thiệt hại nặng nề cho nền kinh tế của họ và ảnh hưởng đến người dân thường, trong khi Hoa Kỳ duy trì rằng áp lực là cần thiết để ngăn chặn bất ổn khu vực và leo thang hạt nhân.
Các lệnh trừng phạt vẫn là một trong những trở ngại lớn nhất đối với tiến trình. Iran muốn có sự giảm nhẹ kinh tế ý nghĩa trước khi đồng ý với các giới hạn nghiêm ngặt, trong khi Washington tìm kiếm các đảm bảo mạnh mẽ hơn về việc giám sát hạt nhân và các mối quan tâm an ninh khu vực. Không bên nào dường như sẵn sàng đưa ra nhượng bộ lớn đầu tiên. Tình trạng bế tắc này đã làm chậm đà ngoại giao và gây thất vọng cho các trung gian quốc tế cố gắng khôi phục các cuộc thảo luận.
Một yếu tố lớn khác làm phức tạp các cuộc đàm phán là môi trường địa chính trị rộng lớn hơn. Các xung đột ở Trung Đông đã gia tăng trong những năm gần đây, làm tăng sự thù địch giữa Iran và các đồng minh của Hoa Kỳ trong khu vực. Các cuộc đối đầu proxy liên quan đến các nhóm vũ trang, các vụ việc an ninh hàng hải và các cuộc trao đổi quân sự đã làm sâu sắc thêm sự nghi ngờ ở tất cả các phía. Mỗi sự leo thang khu vực khiến ngoại giao trở nên khó khăn hơn vì các nhà lãnh đạo chính trị phải đối mặt với áp lực từ dư luận trong nước đòi hỏi phản ứng mạnh mẽ hơn là thỏa hiệp.
Trong nội bộ Hoa Kỳ, các chia rẽ chính trị cũng ảnh hưởng đến các cuộc đàm phán. Một số nhà hoạch định chính sách tin rằng ngoại giao vẫn là lựa chọn tốt nhất để ngăn chặn một cuộc xung đột lớn hơn, trong khi những người khác cho rằng các thỏa thuận trước đây không hiệu quả và cho phép Iran mở rộng ảnh hưởng khu vực của mình. Các chu kỳ bầu cử và thay đổi chính quyền càng làm phức tạp kế hoạch ngoại giao dài hạn vì Iran lo ngại rằng các chính phủ Hoa Kỳ trong tương lai có thể đảo ngược bất kỳ thỏa thuận mới nào.
Iran cũng phải đối mặt với áp lực chính trị nội bộ. Các phe cứng rắn trong nước hoài nghi các cuộc đàm phán với Washington và thường mô tả sự thỏa hiệp là yếu đuối. Khó khăn kinh tế do các lệnh trừng phạt gây ra đã tạo ra sự thất vọng trong công chúng, nhưng lòng tự hào dân tộc và sự kháng cự với áp lực từ bên ngoài vẫn là những chủ đề mạnh mẽ trong chính trị Iran. Do đó, các nhà lãnh đạo Iran phải cân nhắc cẩn thận giữa kỳ vọng trong nước và ngoại giao quốc tế.
Vai trò của các cường quốc khu vực cũng không thể bỏ qua. Các quốc gia khắp Trung Đông theo dõi sát sao từng diễn biến trong quan hệ Mỹ – Iran vì kết quả trực tiếp ảnh hưởng đến an ninh khu vực, thị trường năng lượng và ổn định quân sự. Một số quốc gia ủng hộ việc nối lại ngoại giao để giảm căng thẳng, trong khi những quốc gia khác lo ngại rằng bất kỳ thỏa thuận nào cũng có thể làm tăng ảnh hưởng của Iran. Những lợi ích cạnh tranh này tạo ra thêm những thách thức ngoại giao cho các nhà đàm phán cố gắng xây dựng sự đồng thuận.
Các cường quốc toàn cầu như Trung Quốc và Nga cũng ngày càng trở nên quan trọng trong cuộc trò chuyện này. Khi các liên minh quốc tế thay đổi, Iran đã mở rộng các mối quan hệ kinh tế và chiến lược vượt ra ngoài phương Tây. Điều này làm giảm sự phụ thuộc của Tehran vào các cuộc đàm phán với Washington và cung cấp cho các nhà lãnh đạo Iran các lựa chọn ngoại giao thay thế. Đồng thời, Hoa Kỳ vẫn tập trung vào cạnh tranh toàn cầu rộng lớn hơn, có nghĩa là chính sách đối với Iran hiện nay liên quan đến các tính toán địa chính trị lớn hơn.
Thị trường năng lượng là một mối quan tâm lớn khác. Bất kỳ leo thang nào liên quan đến Iran đều có thể ảnh hưởng đến giá dầu toàn cầu, các tuyến vận chuyển và niềm tin của nhà đầu tư. Thị trường thường phản ứng mạnh mẽ trước các dấu hiệu xung đột ở Vịnh Ba Tư vì khu vực này vẫn là trung tâm của chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu. Một bước đột phá ngoại giao có thể ổn định thị trường, nhưng căng thẳng gia tăng có thể gây ra bất ổn kinh tế toàn cầu.
Xung đột quân sự vẫn là một rủi ro nếu ngoại giao hoàn toàn sụp đổ. Mặc dù không bên nào mở rộng tìm kiếm chiến tranh quy mô lớn, nhưng leo thang vô tình vẫn có thể xảy ra. Những tính toán sai lầm trên biển, các cuộc tấn công liên quan đến các nhóm đồng minh hoặc các sự cố khu vực có thể nhanh chóng làm tăng căng thẳng. Các chuyên gia an ninh thường cảnh báo rằng nếu không có các kênh giao tiếp ngoại giao, ngay cả những sự cố nhỏ cũng có thể leo thang thành xung đột rộng lớn hơn.
Dù triển vọng có vẻ ảm đạm, ngoại giao vẫn chưa hoàn toàn biến mất. Các cuộc thảo luận ngầm, đàm phán gián tiếp qua trung gian và các nỗ lực ngoại giao quốc tế vẫn tiếp tục âm thầm phía sau hậu trường. Lịch sử cho thấy rằng ngay cả những đối thủ thù địch cũng đôi khi trở lại bàn đàm phán khi thực tế chiến lược đòi hỏi. Tuy nhiên, môi trường chính trị ngày nay ít thuận lợi hơn nhiều so với các giai đoạn đàm phán trước đây.
Nhiều nhà quan sát tin rằng việc xây dựng lại niềm tin sẽ đòi hỏi các biện pháp xây dựng lòng tin từng bước hơn là một thỏa thuận lớn duy nhất. Các trao đổi tù nhân hạn chế, hợp tác nhân đạo hoặc giảm nhẹ trừng phạt một phần có thể tạo đà cho các cuộc đàm phán rộng hơn trong tương lai. Tuy nhiên, tiến trình này có thể chậm và dễ bị gián đoạn bởi các sự kiện khu vực hoặc thay đổi chính trị trong nước.
Ý kiến công chúng cũng đóng vai trò quan trọng. Trong cả hai quốc gia, nhiều thập kỷ thù địch đã hình thành các câu chuyện quốc gia và thái độ công chúng. Phủ sóng truyền thông, lời lẽ chính trị và các mối hận thù lịch sử vẫn tiếp tục ảnh hưởng đến cách người dân nhìn nhận khả năng thỏa hiệp. Các nhà lãnh đạo hai bên phải điều hướng cẩn thận những thực tế cảm xúc và chính trị này.
Cộng đồng quốc tế vẫn lo ngại vì hậu quả của thất bại có thể mở rộng ra xa hơn Washington và Tehran. Sự bất ổn gia tăng ở Trung Đông có thể ảnh hưởng đến thương mại toàn cầu, dòng người tị nạn, các nỗ lực chống khủng bố và hợp tác an ninh quốc tế. Nhiều nhà lãnh đạo thế giới do đó vẫn tiếp tục khuyến khích sự tham gia ngoại giao bất chấp sự bi quan ngày càng tăng.
Cuối cùng, tương lai của các cuộc đàm phán Mỹ – Iran phụ thuộc vào việc cả hai bên có quyết định rằng thỏa hiệp có lợi hơn đối đầu kéo dài hay không. Hiện tại, kết quả đó có vẻ không chắc chắn. Sự kết hợp của căng thẳng hạt nhân, trừng phạt, xung đột khu vực, chính trị nội bộ và cạnh tranh chiến lược đã tạo ra một trong những môi trường ngoại giao khó khăn nhất trong những năm gần đây.
Hiện tại, triển vọng vẫn ảm đạm, nhưng không hoàn toàn vô vọng. Ngoại giao thường diễn ra chậm, đặc biệt giữa các đối thủ lâu năm. Việc đàm phán sụp đổ hoàn toàn hay cuối cùng chỉ đạt được tiến bộ hạn chế sẽ phụ thuộc vào các quyết định chính trị trong những tháng tới. Thế giới sẽ tiếp tục theo dõi sát sao vì các lợi ích vượt xa mối quan hệ giữa hai quốc gia — chúng ảnh hưởng đến sự ổn định của toàn khu vực và cân bằng an ninh toàn cầu.