#夏日创作营 SpaceX là mơ hay ác mộng!

“Người Sắt” rốt cuộc vẫn là con người, không phải thần. Bản chất của kinh doanh không phải tạo ra huyền thoại, mà là tạo ra giá trị. Biến động giá cổ phiếu của SpaceX đúng là minh chứng cho điều đó.
Khi thị trường từ cơn cuồng nhiệt IPO quay về lý trí, nhà đầu tư bắt đầu soi xét từng khoản chi, từng lần phóng và cả dữ liệu vận hành của từng vệ tinh.

Ngày 12 tháng 6 lên sàn trong ngày đầu tiên, với IPO 86 tỷ USD lớn nhất lịch sử—SpaceX đóng cửa ở mức 160,9 USD, tăng hơn 19% so với giá phát hành 150 USD. Sau khi niêm yết được 3 ngày, giá cổ phiếu bùng nổ 50%,
Ngày 16 tháng 6 chạm đỉnh lịch sử 225,6 USD, tương ứng tổng giá trị vốn hóa đạt 2,66 nghìn tỷ USD. Một thời gian ngắn, SpaceX đã vượt Amazon để lọt top 5 công ty niêm yết có vốn hóa lớn nhất toàn cầu, và Musk trở thành người đầu tiên trên thế giới đạt danh hiệu tỷ phú nghìn tỷ.
Tuy nhiên, từ ngày 22 tháng 6, Space X ghi nhận mức giảm 16,4% trong một ngày, vốn hóa bốc hơi 400 tỷ USD, thiết lập kỷ lục giảm giá trong một ngày lớn thứ hai trong lịch sử thị trường chứng khoán Mỹ;
Ngày 7 tháng 7, sau khi được đưa vào Nasdaq 100, phiên giao dịch đầu tiên giảm 6,83%, rơi xuống dưới giá mở cửa 150 USD;
Ngày 15 tháng 7, lần đầu tiên trong phiên giao dịch xuyên thủng giá phát hành 135 USD, và kết thúc thấp liên tiếp 4 phiên;
Ngày 16 tháng 7, “Starship” bị buộc phải dừng phóng do sự cố động cơ;
Ngày 21 tháng 7, sau khi tên lửa Falcon 9 được kích hoạt, đã khẩn cấp hủy phóng; chỉ trong vòng chưa đầy 1 tháng, giá cổ phiếu SpaceX từ đỉnh 225 USD đã bị cắt đôi, vốn hóa bốc hơi hơn 1 nghìn tỷ USD, tài sản ròng của Musk từ 1,45 nghìn tỷ USD xuống còn 760 tỷ USD. Tính đến thời điểm đăng bài, Space X vừa thoát cảnh “7 phiên giảm liên tiếp”, mức giá thấp nhất đã chạm 119,68 USD. Danh hiệu “tỷ phú nghìn tỷ” của “Người Sắt” Musk chỉ tồn tại chưa đầy 2 tuần, còn câu chuyện về cô gái người Á gốc ngồi giữ nút bấm kích hoạt tên lửa SpaceX cũng chỉ chống đỡ được 1 tháng. Từ IPO đầu tiên của vũ trụ đến vỡ giá (break price), một tháng đã đi hết con đường mà người khác phải mất cả một năm!
Một tháng trước, công ty này vẫn là “con cưng của định mệnh” trên thị trường vốn toàn cầu, là “ánh sáng loài người”. Musk không chỉ là người mơ mộng đưa con người 5 năm lên sao Hỏa và 10 năm khám phá đại dương giữa các vì sao, mà còn là người tạo nên của cải để hàng nghìn nhân viên giai đoạn đầu “làm giàu đến mức phá triệu”. Nhưng điểm giỏi nhất của Musk từ trước đến nay không phải là đưa con người lên sao Hỏa, mà là biến thương vụ hàng không vũ trụ trước đó vốn đốt tiền đến bốc khói thành một “cách buôn” có thể lên sàn, có thể huy động vốn, và khiến nhân viên đi theo thì cũng giàu nứt đổ. Nếu chỉ nghe buổi họp công bố, chỉ xem PPT, bạn sẽ nghĩ rằng đây là bước nhảy vọt mới của nền văn minh nhân loại. Musk sẽ như Magellan, mở ra tuyến đường mới giữa loài người và không gian. Nhưng nếu nhìn kỹ sổ sách, nhìn cơ cấu cổ phần, chuỗi cung ứng và logic vận hành nền tảng, bạn sẽ nhận ra một sự thật rất “đau”: SpaceX bán không phải có hay không những vì sao đại dương—nó bán là “câu chuyện khan hiếm”; bán là vị trí độc quyền; bán là sự say mê liên tục của cả thế giới với “huyền thoại Musk”. Bạn tưởng mình mua được vé cho hành trình lên sao Hỏa, tưởng mình mua được “tấm vé đi tới tương lai”, nhưng thực ra bạn chỉ mua một phần nhiên liệu để định giá công ty “bay lên”. Và thứ nhiên liệu này đang bị đốt cháy dần với tốc độ thấy rõ bằng mắt thường.
Bởi mô hình kinh doanh của SpaceX, về bản chất là một “trò bắt chẹt chênh lệch nhờ câu chuyện” (narrative arbitrage) được thiết kế tỉ mỉ. Rốt cuộc là tạo phú hào huyền thoại, hay tạo ra “huyền thoại âm” tiếp theo? Hãy cùng tháo gỡ từng bước cách SpaceX vận hành “trò narrative arbitrage” này.

Tháng 2 năm 2026, xAI đang lỗ và nền tảng X được hợp nhất vào SpaceX. Việc mua lại được thực hiện dưới hình thức toàn bằng cổ phiếu. Bằng cách này, công ty hàng không vũ trụ truyền thống được tái định nghĩa thành “nhà cung cấp hạ tầng AI đa dụng cấp độ không gian đầu tiên trên toàn cầu”. Với “trung tâm dữ liệu quỹ đạo” và “mạng Starlink + năng lực tính toán xAI” tạo thành một vòng khép kín, câu chuyện được thay cho mô hình định giá chỉ dựa trên phóng tên lửa đơn lẻ. Đồng thời, thay vì bám theo các doanh nghiệp công nghiệp truyền thống, công ty chủ động đối标 các “đại gia AI” như Nvidia để mở rộng dư địa định giá. Thêm nữa, thương vụ sáp nhập và mua lại lần này thông qua một khoản vay cầu 200 tỷ USD, chuyển 17,5 tỷ USD trái phiếu rác của xAI cùng nền tảng X sang bảng cân đối kế toán của SpaceX, và thỏa thuận rằng SpaceX sẽ trả sau 6 tháng kể từ khi niêm yết; tức là đem cả một đống “khoai nóng” bọc lên lớp mạ vàng “AI không gian”, nhét vào miệng các nhà đầu tư đang tham gia và sắp tham gia đầu tư.
Đầu tháng 5 đến 6 năm 2026, SpaceX lần lượt ký các hợp đồng năng lực tính toán AI dài hạn với Anthropic (12,5 tỷ USD/tháng) và Google (khoảng 9,2 tỷ USD/tháng). Tổng cộng khóa định thu nhập thường kỳ trên 2,1 tỷ USD mỗi tháng. Việc công bố các thương vụ lớn này vào thời điểm trước IPO về bản chất là dùng câu chuyện AI để “bảo chứng” cho định giá cao.
Mặc dù mảng AI của họ (xAI) lúc đó vẫn trong trạng thái thua lỗ nghiêm trọng (Q1/2026 lỗ 2,5 tỷ USD), nhưng các hợp đồng này khiến thị trường tin vào triển vọng lợi nhuận, qua đó chống đỡ cho định giá IPO lên tới 1,77 nghìn tỷ USD. Bản cáo bạch tuyên bố quy mô thị trường tiềm năng đạt 26,5 nghìn tỷ USD (chủ yếu dựa trên tưởng tượng về AI và năng lực tính toán), nhấn mạnh rằng sau khi Starship được tái sử dụng hoàn toàn thì chi phí giảm tới hai bậc độ lớn, tạo cảm giác như “bùng nổ chắc chắn”.
Ngày 4 tháng 6 năm 2026: khởi động roadshow, thiết kế chiến thuật “marketing tạo cảm giác khan hiếm” để tạo sự thiếu hụt cổ phiếu, dự kiến phát hành khoảng 556 triệu cổ phiếu với giá 135 USD/cổ phiếu, huy động 75 tỷ USD. Một mặt, IPO chỉ phát hành 4,2% cổ phần trên tổng số cổ bản, tạo sự khan hiếm; mặt khác, cổ phần lưu hành được mở cho nhà đầu tư cá nhân đăng ký, phân bổ 20% suất. Thông qua “cơn sốt của nhà đầu tư cá nhân” và cấu trúc “lưu hành ít + cảm xúc cao”, việc này kích hoạt cuộc tranh mua, đẩy giá cổ phiếu ngày đầu tiên lên cao.

Ngày 12 tháng 6 năm 2026: chính thức lên sàn, giá cổ phiếu lao dốc; sau khi niêm yết trên Nasdaq, giá cổ phiếu tăng khoảng 20% trong ngày đầu, rồi trong vài phiên sau tiếp tục leo thang. Đến một thời điểm, vốn hóa tiến sát 3 nghìn tỷ USD, hệ số P/S vượt quá 100 lần. Tỷ lệ cổ phiếu lưu hành cực thấp (4,2%) và lực mua điên cuồng của nhà đầu tư cá nhân (lượng mua ròng 405 triệu USD trong 5 phiên đầu tiên) đã cùng lúc khuếch đại biến động giá, tạo hiệu ứng “điều khiển vốn hóa” trong thực tế.

Ngày 14 tháng 6 năm 2026: các chi tiết trong cáo bạch bị truyền thông diễn giải. Công bố rằng Musk nắm quyền thông qua cơ cấu cổ phiếu đa hạng (1 cổ phiếu B có 10 phiếu biểu quyết) và kế hoạch khuyến khích “thử thách giới hạn”. Musk thông qua cơ cấu cổ phiếu A và B nắm khoảng 82,4% quyền biểu quyết của SpaceX, sau IPO bị pha loãng xuống khoảng 82,3%. Kiến trúc “một cổ phiếu mười phiếu” này khiến Musk gần như không bị ràng buộc bởi bất kỳ giới hạn bên ngoài nào, trong khi vẫn tận hưởng phần bù quyền lực từ thị trường vốn. Nhưng cái giá là: khi công ty cần huy động vốn liên tục, phát hành trái phiếu, và thực hiện sáp nhập mua lại, thị trường sẽ ngày càng thận trọng với mô hình quản trị “một lời nói là cả hội”.

Ngày 16 tháng 6 năm 2026, SpaceX thông báo mua lại công ty mẹ của công cụ lập trình AI Cursor bằng phương thức trao đổi toàn bằng cổ phiếu—Anysphere. Giá trị ngụ ý của Cursor là 60 tỷ USD. Giao dịch dự kiến hoàn tất vào quý 3 năm 2026. Anysphere sẽ trở thành công ty con 100% của SpaceX với tư cách là công ty còn tồn tại (trước đó, vào tháng 4 năm 2026, hai bên đã công bố hợp tác huấn luyện mô hình; SpaceX nhận quyền lựa chọn mua lại, và đã thực thi quyền này sau IPO). Đúng lúc giá cổ phiếu đạt đỉnh trong phiên ở 225,64 USD, thương vụ này trở thành nguồn “con bài” dồi dào. Về bản chất, thao tác “đổi giá cổ phiếu đỉnh để lấy tài sản chiến lược” là một canh bạc: cược rằng việc mở rộng bản đồ kinh doanh sẽ giúp thần thoại tiếp tục; cược rằng xây một bong bóng trên bong bóng.

Ngày 23 tháng 6 năm 2026: SpaceX công bố phát hành khoảng 200 tỷ USD trái phiếu cấp đầu tư (investment grade) để trả khoản vay cầu trước đó dùng để mua xAI. Sau khi tin tức được công bố, giá cổ phiếu bốc hơi khoảng 600 tỷ USD trong 3 ngày, tạo mức giảm lớn nhất kể từ khi lên sàn. Đây là “combo” dùng giá cao để mua lại, rút tiền ở vùng đỉnh, rồi phát hành trái phiếu để trả nợ.
(1) Tận dụng giá cổ phiếu tăng vọt sau khi lên sàn và xếp hạng tín dụng (đạt cấp đầu tư) để phát hành trái phiếu với chi phí cực thấp, trả các khoản vay ngắn hạn lãi suất cao mua xAI, tối ưu cấu trúc nợ;
(2) Dù bản thân Musk không bán giảm trực tiếp, nhưng thông qua huy động vốn bằng phát hành trái phiếu, về thực chất là dùng tiền của thị trường để “thanh toán” cho thương vụ mua lại trước đó, đạt được một dạng “rút tiền gián tiếp”.

Thị trường bắt đầu “dùng chân để bỏ phiếu”: nhà đầu tư nhận ra rằng công ty vừa mới lên sàn chưa đầy 2 tuần đã lại bắt đầu vay nợ quy mô lớn, và triển vọng sinh lời mảng AI chưa rõ ràng (thua lỗ xAI năm 2025 hơn 6 tỷ USD), dẫn đến làn sóng bán tháo. Niềm tin thị trường lung lay. Giá cổ phiếu SpaceX từ đỉnh 225,64 USD trượt dài xuống quanh 180 USD, vốn hóa bốc hơi gần 1 nghìn tỷ USD.

Các nhà phân tích phố Wall bắt đầu nghi ngờ “chiêu xoay chuyển vốn” của Musk: dùng định giá cao để phát hành trái phiếu, dùng trái phiếu để đổi lấy tài sản, rồi dùng tài sản để kể câu chuyện nhằm duy trì định giá.

Tiếp theo, ngày 7 tháng 7 năm 2026, phiên giao dịch đầu tiên sau khi được đưa vào Nasdaq 100 giảm 6,83%, rơi xuống dưới giá mở cửa 150 USD; ngày 15 tháng 7, lần đầu tiên trong phiên xuyên thủng giá phát hành 135 USD, kết thúc thấp liên tiếp 4 phiên;
Ngày 16 tháng 7, “Starship” bị buộc phải dừng phóng do sự cố động cơ;
Ngày 21 tháng 7, sau khi tên lửa Falcon 9 được kích hoạt đã khẩn cấp hủy phóng. Sau vài đợt giáng đòn liên tiếp, giá cổ phiếu SpaceX đã rơi xuống dưới giá phát hành khoảng 15%, vốn hóa giảm hơn 40% so với đỉnh.

Thị trường bắt đầu tóm gọn cả tuần này bằng “ba đòn chí tử”: hiệu ứng đưa vào chỉ số suy giảm, các nhiệm vụ phóng liên tục gặp trục trặc, và thua lỗ mảng AI tiếp tục mở rộng. Nặng nề hơn cả là, nhà đầu tư bắt đầu chất vấn câu chuyện cốt lõi của SpaceX—thực chất nó là “công ty khám phá vũ trụ” hay là “công cụ vốn của Musk”?
Khi câu chuyện “khám phá vũ trụ” bị bao phủ bởi sự nghi ngờ “xoay chuyển vốn”, logic định giá của SpaceX trên thị trường chuyển từ “premium vì giấc mơ” sang “discount vì rủi ro”. Còn chuyến tàu lượn từ đỉnh xuống đáy đúng là phơi bày bản chất của thị trường vốn: khi câu chuyện không còn được tin, bộ khung chống đỡ của bong bóng cũng biến mất.
Khi câu chuyện không còn được tin, bong bóng mất đi bộ xương đỡ. Theo ước tính của tổ chức phân tích tài chính S3 Partners, hiện có khoảng 206 triệu cổ phiếu SpaceX bị bán khống, chiếm khoảng 32% số cổ phiếu lưu hành có thể giao dịch công khai của công ty. Quy mô danh nghĩa vị thế bán khống khoảng 25 tỷ USD. Con số này cao hơn so với khoảng 185 triệu cổ phiếu (29% cổ phiếu lưu hành) của tuần trước, và cũng cao hơn nhiều so với 40 triệu cổ phiếu ước tính khoảng 1 tháng trước (khoảng 5% đến 7% cổ phiếu lưu hành).

Trước các vị thế bán khống không ngừng leo thang, Musk đăng bài phản hồi trên nền tảng xã hội, “Nhà đầu tư bán khống SpaceX cuối cùng sẽ thua lỗ.” “Các tổ chức đặt cược bán khống lâu dài SpaceX có xác suất sống sót cực thấp.” Ông cũng nói rằng, “Tôi đã nói nếu chúng ta đạt được mục tiêu, giá trị của SpaceX sẽ vượt qua toàn bộ Trái Đất. Điều này không cần bàn cãi.” Dĩ nhiên, điều kiện tiên quyết là “nếu” có thể đạt được mục tiêu. Vấn đề mà Musk phải đối mặt tiếp theo là SpaceX sẽ công bố báo cáo tài chính quý đầu tiên kể từ khi lên sàn vào tối 4 tháng 8 (giờ thị trường Mỹ), và từ ngày 6 tháng 8 sẽ có các cổ phiếu bị hạn chế giải tỏa với giá trị lên tới 116 tỷ USD. Nếu nhà đầu tư giai đoạn đầu xả hàng, nhà đầu tư cá nhân sẽ buộc phải trở thành bên tiếp nhận. Và báo cáo tài chính sắp công bố này cũng sẽ lần đầu tiên cung cấp cho nhà đầu tư bức tranh chi tiết về tình hình kinh doanh của công ty, trở thành bài kiểm tra then chốt cho vòng đối đầu mua-bán tiếp theo.

Tất nhiên, câu chuyện của SpaceX vẫn chưa kết thúc. Trên trời, Starlink vẫn đang tăng trưởng; dưới đất, Starship vẫn đang thử nghiệm bay; đất đai ở sao Hỏa vẫn đang gọi. Còn bong bóng AI thì vẫn chưa xẹp hoàn toàn, nhưng thị trường vốn đã dùng giá cổ phiếu để bỏ phiếu: giải quyết vấn đề trước mắt xong hãy bàn đến đại dương giữa các vì sao.
Thực ra, với mọi lãnh đạo doanh nghiệp, người ra quyết định và nhà đầu tư, SpaceX vỡ giá sau IPO là một bài học trị giá 1 nghìn tỷ USD. Từ IPO đến khi lên sàn, từng bước đều là bản kế hoạch kinh doanh hoàn hảo được tính toán và bọc trong “hào quang”. Từng bước đều “đào rỗng” chính xác tiền của những nhóm nhà đầu tư khác nhau. Và Musk vẫn là ông trùm giàu nhất thế giới, vẫn là doanh nhân có khả năng lật đổ lớn nhất. Chỉ là lần này, thị trường nhắc nhở ông: trước sức ép của dòng tiền, có lẽ không ai có thể mãi không nhắc đến sự thật, chỉ kể câu chuyện. $SPCX ‌