Viết bài: Cosmo Jiang và Sam Lehman, Pantera Capital
Biên dịch: Yangz, Techub News
Sự bùng nổ virus của OpenClaw (trước đây gọi là Clawdbot) đánh dấu bước nhảy vọt của tự chủ qua các thế hệ. Khi các AI thông minh bắt đầu tương tác lẫn nhau, thậm chí tự thương lượng và hoàn tất giao dịch trong một số trường hợp, tương lai của nền kinh tế đại lý đã từ khoa học viễn tưởng trở thành thực tiễn.
OpenClaw chỉ là bước đầu trong hành trình tăng tốc này. Hàng nghìn tỷ đô la đang đổ vào xây dựng hạ tầng trí tuệ nhân tạo. Chỉ riêng các nhà vận hành trung tâm dữ liệu quy mô lớn tại Mỹ dự kiến chi tiêu cho AI vượt quá 650 tỷ USD vào năm 2026, gấp khoảng mười lần chi phí của chương trình Apollo đã điều chỉnh theo lạm phát.
Ban đầu chỉ là công nghệ chatbot đơn giản, giờ đây đang nhanh chóng tiến hóa thành các hệ thống AI có khả năng đại lý, hoàn toàn tự chủ. Những AI này sẽ không còn chỉ là người tạo nội dung, mà trở thành các chủ thể kinh tế thực sự. Chúng có thể lý luận, hành động, giao dịch, tranh luận, phối hợp và nhiều hơn nữa, tất cả đều không cần giám sát trực tiếp của con người. Ảnh hưởng của việc xây dựng quy mô lớn này sẽ không thể tránh khỏi, nhưng lĩnh vực thương mại có thể cảm nhận rõ rệt nhất.
Một số dự báo cho thấy, đến năm 2030, AI có thể thúc đẩy từ 3 đến 5 nghìn tỷ USD các giao dịch thương mại tiêu dùng toàn cầu. Ngay cả khi chỉ 10% trong số đó chuyển thành các giao dịch lập trình giữa các đại lý (agent-to-agent), cũng đồng nghĩa với hàng nghìn tỷ USD mỗi năm trong lưu lượng thanh toán gốc của máy móc.
Điều này tự nhiên dẫn đến câu hỏi: đối với các hoạt động thương mại nguyên bản của AI, hệ thống tài chính và điều phối phù hợp là gì?
Hệ thống thương mại hiện tại xoay quanh con người, liên quan đến xác thực danh tính, trung gian ngân hàng, hợp đồng pháp lý, chu kỳ thanh toán và kiểm duyệt thủ công. Phần mềm tự chủ không thể đến ngân hàng mở tài khoản, ký hợp đồng bằng tay, hay chờ đợi vài ngày để thanh toán ACH. Hạ tầng cần thiết cho các đại lý này phải là có thể lập trình, luôn trực tuyến, có thể truy cập toàn cầu, không cần phép, và có thể xác minh bằng máy móc.
Blockchain có thể đáp ứng những yêu cầu này, và chúng ta đã thấy xu hướng này đang hình thành.
Cùng với thời điểm OpenClaw nổi bật vào tháng 1, khối lượng giao dịch và số địa chỉ hoạt động của Solana cũng bắt đầu tăng lên. Bằng chứng trên mạng xã hội AI của hệ sinh thái Moltbook cho thấy chúng có thể góp phần vào sự tăng trưởng này.
x402 là giao thức thanh toán gốc internet do Coinbase phát triển, cho phép AI thực hiện thanh toán tài nguyên số theo thời gian thực mà không cần tài khoản hoặc xác thực phức tạp, có độ trễ cao. Kể từ khi ra mắt năm 2025, khối lượng giao dịch liên tục tăng nhanh.
Hiện tại vẫn còn trong giai đoạn sơ khai, các trường hợp sử dụng chủ yếu mang tính định hướng chứ chưa quyết định. Nhưng nếu các nhà đầu tư cảm thấy hứng thú với tiềm năng đổi mới của AI, thì không thể bỏ qua lý do tại sao chúng tôi tin rằng hạ tầng blockchain sẽ là nền tảng mở ra thế giới đại lý hoàn toàn tự chủ.
Cấp độ tự chủ
Nhiều người đúng đắn chỉ ra rằng, AI hiện tại không cần blockchain. Trong ngắn hạn, điều này đúng, nhưng chúng tôi cho rằng đó là một quan điểm thiển cận.
McKinsey gần đây đã công bố một khung mô tả sáu cấp độ tự động hóa trong kinh doanh dựa trên AI, từ hỗ trợ đăng ký cơ bản (cấp 0) đến thương mại giữa các đại lý hoàn toàn tự chủ (cấp 5). Điểm mấu chốt là, từ cấp 0 đến 4, không cần hạ tầng tài chính mới. Trong mỗi cấp độ này, các giao dịch đều có danh tính con người đứng sau. Người dùng đã xác thực qua ChatGPT, Amazon hoặc Perplexity, và có lưu trữ thông tin thẻ tín dụng. Khi đại lý thực hiện giao dịch, nó đóng vai trò đại diện cho con người đó, thừa hưởng danh tính, chứng từ thanh toán và vị thế pháp lý của họ.
Các thành phần nền tảng của loại hình kinh doanh này, bao gồm token thanh toán chia sẻ, hệ thống hoàn tiền, hạ tầng phát hiện gian lận, đã tồn tại qua các tổ chức như Visa hoặc Stripe, và hoạt động khá tốt.
Ở cấp 5 trở lên, ví dụ khi đại lý tự giao dịch trực tiếp với các đại lý khác mà không cần chỉ đạo của con người; khi không còn danh tính con người nào để thừa kế; khi thanh toán phải là có thể lập trình, có điều kiện, và hoàn tất trong mili giây; hoặc khi đại lý cần danh tiếng có thể chuyển đổi giữa các nền tảng, thì blockchain trở nên cực kỳ quan trọng.
Miễn là con người vẫn chịu trách nhiệm kinh tế, hệ thống truyền thống đủ để dùng. Nhưng khi đại lý trở thành chủ thể kinh tế độc lập, các điều kiện ràng buộc sẽ thay đổi.
Tài chính đại lý
Để hiểu nơi giá trị tích tụ và tại sao blockchain lại quan trọng, chúng ta phải hình dung về kết thúc logic của AI đại lý. Chúng ta đang tiến tới một thế giới nơi đại lý không còn chỉ là trợ lý của con người, mà trở thành chủ thể kinh tế độc lập. Một số sẽ do công ty hoặc cá nhân tạo ra, số khác tự sinh ra, hình thành các hệ thống ngày càng độc lập, có khả năng lý luận, phân bổ vốn và giao dịch mà không cần giám sát trực tiếp của con người.
Nếu không có người chỉ định kênh giao dịch (ví dụ, đến ngân hàng, dùng Stripe, khởi tạo ví blockchain), đại lý sẽ lý trí chọn các hệ thống tối đa hóa tốc độ, độ tin cậy và phạm vi toàn cầu, đồng thời giảm thiểu ma sát và phụ thuộc. Khi phương án thay thế là mở tài khoản ngân hàng và chờ đợi ACH trong giờ hành chính, đại lý tự nhiên sẽ chọn hệ thống blockchain không cần phép, hoạt động 24/7.
Chúng tôi cho rằng có ba giới hạn chính sẽ thúc đẩy đại lý chuyển sang hệ thống blockchain:
Danh tính và truy cập: Làm thế nào để theo dõi danh tính duy nhất của các chủ thể AI giao dịch và đăng ký dịch vụ? Khi hệ thống tín dụng và phát hiện gian lận truyền thống được xây dựng cho con người có giấy tờ pháp lý, thì hệ thống danh tiếng mới sẽ như thế nào?
Tiền tệ và thanh toán: Khi đại lý thực hiện vô số micro-payments, thanh toán có điều kiện, và gia tăng nhu cầu thương mại xuyên biên giới, cần loại tiền nào? Khi đại lý không thể đến ngân hàng mở tài khoản, thì cần loại tài khoản nào?
Giao dịch tối thiểu tin cậy: Làm thế nào để AI tránh các tranh chấp đòi hỏi trung gian hoặc các hệ thống tin cậy tập trung khác (có thể không thể hoặc không muốn tham gia)?
Danh tính và truy cập
Trước khi đại lý thanh toán cho một thứ gì đó, đối tác phải biết họ đang giao dịch với ai hoặc cái gì. Hệ thống danh tính truyền thống dành cho con người, dựa trên giấy tờ chính phủ, chữ ký tay và các chứng từ pháp lý khác.
Tự chủ AI không có những thứ này. Nó không thể đến ngân hàng mở tài khoản hay ký hợp đồng hợp pháp. Tuy nhiên, nếu muốn đại lý tự giao dịch, chúng cần một cách để chứng minh mình hợp pháp và được ủy quyền hành động.
Nếu bạn kết nối đại lý với tài khoản ngân hàng của mình, vấn đề sẽ phức tạp hơn nhiều. Làm thế nào để kiểm tra chống rửa tiền cho phần mềm? Nếu đại lý hành động tự chủ, trách nhiệm thuộc về ai? Nếu nó bị thao túng thì sao?
Trong các trường hợp đơn giản, đại lý có thể thừa kế chứng từ của chủ sở hữu (ví dụ, ChatGPT Checkout). Nhưng mô hình này sẽ không khả thi khi mở rộng quy mô. Nhiều đại lý cần có quyền hạn và giới hạn chi tiêu riêng biệt. Các hành vi xấu phải được cách ly mà không làm đóng băng tất cả các đại lý. Các kịch bản này đòi hỏi đại lý có danh tính xác thực riêng, chứ không mượn danh tính con người.
Đây chính là nơi công nghệ nhận dạng dựa trên blockchain phát huy tác dụng. Bằng công nghệ mật mã, đại lý có thể chứng minh mình được ủy quyền đại diện cho cá nhân hoặc công ty cụ thể, đồng thời không tiết lộ thông tin nhạy cảm. Có thể hình dung như một giấy ủy quyền số, có thể xác minh ngay lập tức ở bất cứ đâu, không cần gọi điện cho luật sư hay tra cứu cơ sở dữ liệu.
Các tiêu chuẩn mới nổi như ERC-8004 của Ethereum đề xuất một registry trên chuỗi, cho phép đại lý đăng ký các chứng nhận xác thực, tích lũy lịch sử giao dịch và danh tiếng theo thời gian. Một đại lý đã hoàn tất hàng nghìn giao dịch và chưa từng gây tranh cãi sẽ có độ tin cậy cao hơn so với đại lý mới chưa có lịch sử, và danh tiếng này có thể chuyển đổi giữa các nền tảng.
Điều này quan trọng vì lòng tin là nền tảng của thương mại. Các doanh nghiệp mất nhiều năm xây dựng hệ thống để ngăn chặn robot và crawler, nhưng trong nền kinh tế do đại lý điều khiển, họ cần biết cách để các robot phù hợp có thể qua được. Một danh tính an toàn về mật mã, có thể xác minh, sẽ giúp doanh nghiệp yên tâm mà không cần bảo đảm của con người.
Tiền tệ lập trình và micro-payments
Hệ thống thanh toán truyền thống dành cho các giao dịch quy mô con người. Khi bạn mua cà phê hay quần jeans, phí giao dịch thẻ tín dụng (thường 2-3% cộng khoảng 30 xu mỗi giao dịch) là không đáng kể. Nhưng quy mô hoạt động của các giao dịch giữa các đại lý hoàn toàn khác. Một đại lý lập trình có thể thực hiện 10.000 API gọi trong một nhiệm vụ. Một đại lý so sánh giá có thể truy vấn hàng trăm nhà cung cấp dữ liệu. Thanh toán phải diễn ra trong mili giây, lặp lại nhiều lần, và số tiền nhỏ đến mức phần trăm của cent.
Mạng thẻ tín dụng không tối ưu cho loại hình này. Phí tối thiểu khiến micro-payments không khả thi về mặt kinh tế. Các hệ thống phát hiện gian lận thường hay khóa các tài khoản có lưu lượng cao, hoạt động giống như máy móc. Tốc độ giao dịch của các giao thức blockchain hiệu suất cao còn vượt xa.
Trong lĩnh vực này, stablecoin và tiền tệ có thể lập trình thực sự phát huy tác dụng. Giao dịch trên chuỗi có thể phân nhỏ đến các đơn vị nhỏ nhất, chi phí thanh toán gần như bằng không. Hơn nữa, do thanh toán có thể lập trình, chúng có thể là có điều kiện, ví dụ chỉ thanh toán khi API trả về dữ liệu hợp lệ, hoặc chỉ giải ngân khi hoàn thành tính toán, hoặc thực hiện thanh toán theo dòng dữ liệu theo thời gian thực, thay vì trả trước cho một dung lượng không chắc sẽ dùng.
Khả năng lập trình còn nâng cao hiệu quả vốn. Hiện nay, để đại lý của bạn truy cập dịch vụ mới, bạn thường phải nạp tiền trước vào tài khoản. Bạn cần dự đoán lượng sử dụng và khóa sẵn tiền. Thông qua hợp đồng thông minh và thế chấp trên chuỗi, đại lý có thể chứng minh khả năng thanh toán trước khi dịch vụ được cung cấp, mà không cần chuyển tiền.
Hạ tầng tài chính dựa trên blockchain phù hợp với cách làm việc của đại lý: tự chủ, giao dịch tần suất cao, có điều kiện và hiệu quả vốn cao.
Giao dịch tối thiểu tin cậy
Mô hình kinh doanh truyền thống dựa trên trung gian để xây dựng lòng tin. Các tổ chức xử lý thanh toán chịu trách nhiệm chống hoàn tiền, ngân hàng cung cấp bảo đảm thanh toán, tòa án giải quyết tranh chấp, và việc thực thi hợp đồng cuối cùng dựa vào hệ thống pháp luật.
Khi hàng tỷ giao dịch nhỏ diễn ra qua nhiều khu vực pháp lý, hệ thống này trở nên kém hiệu quả. Khi các đại lý AI giao dịch với nhau, có thể không truy cập hoặc không muốn dựa vào hệ thống pháp lý của một khu vực nào đó. Việc thực thi xuyên biên giới có thể chậm, đắt đỏ và đầy bất định.
Blockchain sử dụng hợp đồng thông minh để mã hóa trực tiếp cơ chế thực thi, giảm phụ thuộc vào các hệ thống tin cậy dễ mắc lỗi này. Ví dụ, hợp đồng thông minh có thể giữ tiền theo cách lập trình, chỉ giải ngân khi các điều kiện đã định sẵn được đáp ứng. Thanh toán trở nên chắc chắn, không còn rủi ro hoàn tiền. Quy tắc rõ ràng, có thể xác minh trước, không cần dựa vào biện pháp pháp lý.
Đối với các đại lý tự chủ quy mô lớn, việc giảm phụ thuộc vào trung gian trung tâm và trọng tài thủ công sẽ giảm ma sát, nâng cao khả năng dự đoán, và cho phép mở rộng kinh doanh theo cách lập trình. Cơ sở hạ tầng ít ma sát này có thể mở rộng phạm vi các hoạt động kinh tế vốn không khả thi trong mô hình truyền thống. Các hoạt động thương mại dựa trên blockchain có thể thúc đẩy tăng trưởng GDP toàn cầu.
Chỉ mới bắt đầu
Vấn đề không phải là liệu thương mại đại lý tự chủ có sắp tới hay không, mà là nó sẽ vận hành trên nền tảng hạ tầng nào.
Khi AI trở thành chủ thể kinh tế tự chủ, số lượng các chủ thể này trong nền kinh tế toàn cầu sẽ tăng theo cấp số nhân. Các đại lý sẽ cần một hệ thống tài chính số nguyên bản, có thể xử lý các thanh toán có điều kiện, tần suất cao, không cần phép và tối thiểu hóa danh tính tin cậy. Những nguyên tắc này chính là nền tảng của thiết kế blockchain.
Có thể nói, sự phổ biến nhanh chóng của AI đại lý đang trở thành lợi thế dài hạn cho sự phát triển của blockchain. Có bằng chứng cho thấy điều này đang diễn ra, và chúng tôi cho rằng phần lớn các nhà đầu tư đang đánh giá thấp cơ hội tạo ra giá trị tiềm năng trong đó.
